Khám phá hệ thống thủy lợi 3.000 năm tuổi ở Peru và bí ẩn liên kết hai đại dương

Tọa lạc ở độ cao hơn 3.500 mét tại Cajamarca, hệ thống thủy lợi đá Cumbemayo là một công trình độc đáo trong khảo cổ học dãy Andes. Nghiên cứu có hệ thống về khu vực này bắt đầu từ năm 1937 do nhà khảo cổ người Peru Julio C. Tello thực hiện, xác định đây là di tích từ thời kỳ trước sự phát triển của đế chế Inca. Các phân tích mới hơn cho thấy công trình có niên đại từ giai đoạn hình thành nền văn hóa Andes, khoảng từ năm 1500 đến 1000 trước Công nguyên.

Đặc trưng nổi bật của khu vực là hệ thống kênh dẫn nước bằng đá núi lửa chạy xuyên qua núi cùng với các họa tiết điêu khắc bong tróc thân đá như các hình người và thú, được các chuyên gia đánh giá là không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn phục vụ mục đích nghi lễ liên quan đến tín ngưỡng nước.

Kênh dẫn nước Cumbemayo được xem là thành tựu kỹ thuật thủy lợi ngoạn mục, với những đoạn thẳng và phần zigzag được khắc trên đá núi lửa nhằm điều phối dòng chảy, hạn chế xói mòn mặt đá dưới tác động của nước. Đồng thời, chiều dài tổng thể của hệ thống này ước tính từ 8 đến 9 km, từng phục vụ lấy nước từ mưa và các suối trên sườn núi phía tây Andes để cung cấp cho các bể chứa cũng như vùng canh tác.

Kênh dọc theo hệ thống thủy lợi rộng từ 30 đến 50 cm, với độ dốc nhẹ nhàng giúp dòng nước chảy đều, minh chứng cho kiến thức thủy văn sơ khai nhưng tiên tiến của các cộng đồng bản địa thời đó. Khu vực này còn nhiều hang động với các hình khắc độc đáo, tạo thêm ý nghĩa biểu tượng và thánh thiêng cho toàn cảnh môi trường xung quanh.

Vào năm 1947, nhà nghiên cứu Georg Petersen đã đặt ra giả thuyết rằng kênh dẫn này có thể chuyển nước từ Thái Bình Dương sang Đại Tây Dương thông qua dãy Andes, dựa trên vị trí gần ranh giới phân chia lưu vực sông. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đã phủ nhận khả năng này, khẳng định hệ thống chỉ vận hành trong phạm vi lưu vực cùng bên của phía đại dương Thái Bình Dương mà thôi.

Khảo sát địa chất và khảo cổ cho thấy nước được thu thập chủ yếu từ mưa và các nguồn nước địa phương, không có bằng chứng cho thấy việc chuyển nước qua lại giữa hai đại dương. Do đó, lý thuyết liên kết nước giữa hai đại dương được xem là sản phẩm của suy đoán trong quá khứ, thiếu cơ sở thực tiễn khoa học xác thực.

Dù vậy, vị trí gần đường phân chia lưu vực vẫn duy trì sức hút nghiên cứu bởi yếu tố biểu tượng, với nhiều ý kiến cho rằng công trình có ý nghĩa nghi lễ gắn với phong thủy và tôn giáo về thần nước hơn là một hệ thống thủy lợi liên đại dương.

Di tích Cumbemayo tại Cajamarca không chỉ nổi tiếng về kiến trúc thủy lợi mà còn bởi giá trị lịch sử với công trình có từ khoảng năm 1500 trước Công nguyên. Hệ thống kênh này góp phần minh chứng sự hiểu biết kỹ thuật và văn hóa phong phú của các nền văn minh tiền Inca.

Khách du lịch đến đây sẽ mất khoảng 40 phút di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thành phố Cajamarca, do không có phương tiện công cộng trực tiếp. Giá vé vào cửa chung là 8 Sol Peru (khoảng 2,15 USD), vé ưu đãi cho học sinh là 4 Sol và trẻ em là 1 Sol. Các tour du lịch địa phương có mức phí dao động từ 15 đến 20 Sol mỗi chuyến, với lựa chọn đặt trước thông qua nền tảng như Civitatis để thuận tiện và đảm bảo chỗ.

Thông tin chi tiết và các quy định về du lịch đến khu vực này cũng được đăng tải chính thức trên trang web của Bộ Thương mại Ngoại thương và Du lịch Peru (MINCETUR).