Quân đội Myanmar xóa dần tượng của anh hùng độc lập Aung San để tái định nghĩa lịch sử

Trên khắp Myanmar, các bức tượng của Aung San – người được xem là ông tổ sáng lập quốc gia, nhà lãnh đạo quân đội và người thống nhất các dân tộc - dần biến mất. Chính quyền quân sự đổ lỗi cho việc tháo gỡ vì “tỉ lệ và hình dáng không chính xác”. Tuy nhiên, nhiều nhà quan sát nhận định đây là chiến dịch có tính toán nhằm loại bỏ dấu ấn của Aung San khỏi không gian công cộng, từ đó làm suy giảm tính hợp pháp của chính phủ dân cử vốn đã bị chính quyền quân sự lật đổ.

Aung San được tôn kính như người kiến tạo nền độc lập cho Myanmar, sáng lập quân đội và dẫn dắt phong trào dân tộc chủ nghĩa, đàm phán thành công Hiệp định Panglong năm 1947 – nền tảng cho quốc gia hiện đại. Sau khi ông bị ám sát cách đó vài tháng, hình ảnh của ông vẫn được duy trì qua các bức tượng trải dài trong cả thời kỳ dân chủ ngắn ngủi khi con gái ông, Aung San Suu Kyi, lãnh đạo đất nước qua đảng Liên đoàn Quốc gia Vì Dân chủ (NLD) trước khi quân đội chiếm lại quyền lực năm 2021.

Theo James Char, trợ lý giáo sư chuyên về lịch sử và quan hệ quốc tế châu Á tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam, Singapore, việc tháo dỡ tượng đài này là nỗ lực "giảm bớt ảnh hưởng" của Aung San và là dự án kéo dài nhiều năm. Ông nhận định những lợi ích thực tế cho Tổng tư lệnh Min Aung Hlaing – người đang nỗ lực tìm kiếm sự công nhận khu vực sau cuộc bầu cử bị coi là giả tạo – sẽ đến rất chậm chạp, nếu có thể đạt được.

Min Aung Hlaing đang cố gắng cải thiện quan hệ với Thái Lan, Lào cùng phát triển mối quan hệ với Trung Quốc và Ấn Độ dựa trên một phiên bản lịch sử bị những bức tượng này phủ nhận. Yuyun Wahyuningrum, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Xã hội Quốc tế Erasmus Rotterdam, cảnh báo việc phá bỏ tượng đài trở thành hình thức làm sai lệch lịch sử khi chính quyền công khai chính trị hóa hình tượng mà lẽ ra thuộc về toàn thể nhân dân Myanmar.

Bà nhấn mạnh rằng tượng đài công cộng là biểu tượng mạnh mẽ của bản sắc tập thể, và việc loại bỏ tượng đài người sáng lập là nỗ lực định nghĩa lại câu chuyện lịch sử cùng nguồn gốc quyền lực chính trị. Tuy nhiên, tính hợp pháp không thể được hình thành bằng cách xóa bỏ tượng đài. Hành động này chỉ càng khiến công chúng tin rằng quân đội không thể chấp nhận di sản của Aung San và con gái ông, đồng thời làm sâu sắc thêm các chia rẽ trong xã hội.

Từ khi chiếm quyền vào năm 2021, chính quyền quân sự Myanmar bị cáo buộc đàn áp người phản đối, ép buộc công dân tham gia cuộc nội chiến với các nhóm vũ trang dân tộc và lực lượng kháng chiến, đồng thời gây ra cái chết của hàng nghìn dân thường. Nhưng theo Will Brehm, chuyên gia giáo dục quốc tế so sánh tại Đại học Canberra, dù tàn bạo, chính quyền cũng không thể phớt lờ hay quên đi hình ảnh của Aung San vì di sản của ông là nền tảng quan trọng nhất của bản sắc quốc gia Myanmar.

Mỗi chính quyền qua các thời kỳ luôn tiếp cận ký ức về Aung San theo cách chọn lọc, giữ lại những gì thích hợp cho sự hợp pháp của họ và giảm bớt hoặc loại bỏ những yếu tố không có lợi. Kể từ cuộc bầu cử năm 1990 mà đảng NLD do Aung San Suu Kyi đại diện đã thắng lớn nhưng sau đó bị quân đội huỷ bỏ, di sản của Aung San trở thành một nguy cơ chính trị đối với các tướng lĩnh. Quân đội đã loại bỏ hình ảnh ông khỏi tiền tệ, văn phòng công quyền và thu nhỏ ảnh hưởng trong sách giáo khoa, đồng thời đóng cửa Bogyoke Museum – nơi tưởng nhớ ông ở Yangon.

Brehm cho rằng hình tượng "bị tước nanh" của Aung San, tách biệt hoàn toàn khỏi phong trào dân chủ do con gái ông lãnh đạo, khiến ông dễ trở thành công cụ cho chính quyền hiện nay. Trong khi đó, Aung San Suu Kyi, người vừa tròn 81 tuổi, được cho là vẫn bị quản thúc tại gia ở Naypyidaw, với vị trí cụ thể không rõ ngay cả với gia đình và luật sư của bà, từ 2022 đến nay không thể tiếp xúc trực tiếp.

Di sản của Aung San chưa từng thuộc về đồng đều tất cả các nhóm dân tộc tại Myanmar. Đối với người Karen, Shan, Dawei cùng nhiều dân tộc thiểu số khác, ký ức về ông gắn liền với những cam kết chưa được thực hiện trong Hiệp định Panglong, hứa hẹn bình đẳng và quyền tự quyết. Các chính quyền kế tiếp ở Naypyidaw lựa chọn kiểm soát tập trung thay vì tôn trọng sự phân bổ tài chính và nguồn lực công bằng.

Theo Brehm, việc tháo dỡ tượng đài dù gây chú ý nhưng không phản ánh hoàn toàn cách Aung San được các vùng miền nhớ đến. Ông cảnh báo không nên xem đây là dấu hiệu cho sự xóa bỏ lịch sử hoàn toàn. Ký ức về ông đã vượt qua nhiều nỗ lực đàn áp trước đây và sự hy sinh của ông vẫn được tận dụng bởi những người giữ quyền lực tiếp theo.