Chiêu trò quảng cáo AI lừa đảo qua TikTok khiến người Nigeria thất thoát hàng trăm triệu đồng

Mohammed Yusuf, từng là giáo viên tại Ilorin, bang Kwara, Nigeria, đã từ bỏ công việc giảng dạy với mức lương thấp vào tháng 10/2025 để tìm kiếm cơ hội kinh doanh mới. Ông bắt đầu dự án kinh doanh điểm bán hàng (PoS) bằng tiền vay mượn, hy vọng có thể ổn định cuộc sống giữa những khó khăn kinh tế hiện nay.

Khi tìm kiếm cơ hội trực tuyến, thuật toán TikTok đã bắt kịp sở thích của ông và xuất hiện nhiều quảng cáo hứa hẹn hỗ trợ tài chính như khoản vay, quà tặng và các cơ hội đầu tư. Một quảng cáo có hình ảnh và thương hiệu OPay, kèm lời giới thiệu bằng giọng người Nigeria, thông báo công ty fintech này cấp miễn phí máy PoS và khoản trợ cấp tiền mặt 200.000 naira (khoảng 145 USD).

Tin tưởng thông tin này, ông Yusuf đã cung cấp số điện thoại và tài khoản OPay qua đường link trong quảng cáo. Chỉ sau vài giờ, một người tự xưng là đại diện OPay gọi điện và yêu cầu ông cung cấp mật khẩu một lần (OTP) nhằm xác nhận quyền nhận trợ cấp. Tuy nhiên, đây là một chiến dịch lừa đảo tinh vi dùng AI phát tán quảng cáo giả mạo nhằm đánh cắp thông tin và tiền bạc từ người dùng.

Khi trở lại điểm PoS, ông Yusuf phát hiện số tiền gần 150.000 naira (hơn 108 USD) đã rút khỏi tài khoản qua các phiếu cược trên nền tảng cá cược SportyBet, gần như toàn bộ vốn kinh doanh của ông bị mất trắng.

Phản ánh sau sự việc, ông chia sẻ đã rất đau khổ và hụt hẫng vì số tiền này là tiền vay khởi nghiệp. Khi gọi lại số điện thoại của kẻ lừa đảo, ông còn nghe được lời thú nhận "Tôi đã lừa bạn rồi". Phản hồi từ OPay cho biết không thể truy vết hay thu hồi số tiền do đã bị chuyển vào nền tảng cá cược bên ngoài.

Qua điều tra trong 5 tuần từ cuối tháng 4 đến cuối tháng 5/2026, có hơn 130 quảng cáo giả mạo được phát hiện trên TikTok, sử dụng công nghệ truyền thông tổng hợp do AI tạo ra. Chúng giả mạo giọng nói, chỉnh sửa video và nhân vật để tạo thiện cảm và niềm tin với người xem, dẫn họ đến các trang web lừa đảo đòi hỏi cung cấp thông tin cá nhân và tài chính.

Trong các thương hiệu giả mạo thường được nhắc đến nhất là OPay xuất hiện trong 28 quảng cáo. Bên cạnh đó còn có United Bank for Africa (UBA), các nhà mạng MTN, Airtel, cùng các chính trị gia như các thống đốc bang Lagos, Oyo, Osun và nhiều nhân vật nổi tiếng tại Nigeria. Các quảng cáo này hứa hẹn tặng tiền mặt, quà miễn phí, thiết bị và hỗ trợ kinh doanh.

Quảng cáo lừa đảo thường dùng ngôn ngữ tạo cảm giác gấp gáp, sợ bỏ lỡ như "nộp đơn ngay", "bấm link bên dưới để nhận", "số lượng có hạn" nhằm thúc đẩy người dùng cung cấp thông tin một cách vội vàng. Chúng xuất hiện đa dạng bằng tiếng Anh, Pidgin, tiếng Yoruba và Hausa, nhắm tới nhiều nhóm khách hàng đa dạng tại Nigeria.

Bạn đồng hành của ông Yusuf, Ahmad Wura, từng phát triển khoản đầu tư tiền điện tử lên gần 1 triệu naira (khoảng 725 USD) cũng là nạn nhân của quảng cáo lừa đảo trên TikTok. Sau khi cung cấp email và số điện thoại vào đường link video quảng cáo đào tạo crypto, kẻ gian đã truy cập vào ví tiền số và tài khoản email, đánh cắp toàn bộ tài sản số của anh.

Điều tra còn cho thấy người làm quảng cáo giả mạo thường sử dụng tài khoản không có hoặc rất ít người theo dõi, không đăng bài viết nào để che giấu danh tính thật. Cư dân mạng cũng không thể bình luận hay chia sẻ các quảng cáo này trên TikTok do chức năng bị tắt hoặc bị hạn chế, cho thấy sự truy cập cá nhân hoá đến đối tượng mục tiêu.

Chuyên gia an ninh mạng Michael Ukachi nhận định các vụ lừa đảo tận dụng niềm tin người dùng dành cho TikTok để dễ dàng tiếp cận và lấy được thông tin nhạy cảm. Công nghệ AI giúp tạo ra các video giả mạo rất chân thực và đa ngôn ngữ, khiến hệ thống kiểm duyệt khó phát hiện và kịp xử lý.

Theo báo cáo Global State of Scams, người tiêu dùng trên thế giới mất hơn 1 nghìn tỷ USD mỗi năm do các vụ lừa đảo trực tuyến. Riêng tại Nigeria, thiệt hại lên tới hơn 500 triệu USD mỗi năm, bao gồm các hình thức lừa đảo qua quảng cáo giả, tin nhắn lừa và trang web giả mạo, theo số liệu từ Cục Phát triển Công nghệ Thông tin Quốc gia Nigeria (NITDA).

Mặc dù các cơ quan chức năng đã nhiều lần cảnh báo việc lừa đảo trên mạng xã hội gia tăng, song việc kiểm soát và quản lý quảng cáo do AI tạo ra đang còn nhiều lỗ hổng. Hành vi sử dụng các video deepfake, giả mạo người nổi tiếng và thương hiệu uy tín đang khiến người dùng dễ dàng trở thành nạn nhân của các phương thức gian lận tài chính tinh vi này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.