Mỹ và đồng minh nỗ lực giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong nguồn cung khoáng sản hiếm và công nghệ AI

Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc về quyền lãnh đạo trí tuệ nhân tạo (AI) được xem là một trong những cuộc đối đầu quan trọng nhất hiện nay. Jacob Helberg, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ phụ trách các vấn đề kinh tế, nhận định rằng sự kiểm soát của Trung Quốc đối với các khoáng sản chiến lược đã cảnh báo các đồng minh của Washington về rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng. Theo ông, việc Trung Quốc áp đặt kiểm soát xuất khẩu bảy nguyên tố đất hiếm từ tháng 4 năm ngoái đã gây ra nhiều khó khăn cho Nhật Bản, các quốc gia châu Âu và thậm chí cả Mỹ, khiến nhiều nhà máy buộc phải đóng cửa vì thiếu linh kiện.

Mặc dù một thỏa thuận tạm thời được thiết lập vào tháng 10, cho phép xuất khẩu hàng hóa tiếp tục, các nước như Nhật vẫn tiếp tục gặp phải tình trạng thiếu hụt nguyên liệu quan trọng. Điều này cho thấy sự phụ thuộc lâu dài vào nguồn cung từ Trung Quốc vẫn là một điểm yếu khiến nhiều nước lo ngại.

Trước thách thức này, Washington đã thúc đẩy các đầu tư trong nước và hợp tác quốc tế nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Một sáng kiến trọng điểm do Jacob Helberg dẫn dắt là Pax Silica - liên minh gồm 24 quốc gia với mục tiêu xây dựng chuỗi cung ứng AI và khoáng sản chiến lược không có sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Các lĩnh vực mà Pax Silica hướng tới gồm các khoáng sản quan trọng, sản xuất tiên tiến, bán dẫn, hạ tầng AI và logistics.

Trong vòng 7 tháng qua, Pax Silica đã triển khai nhiều sáng kiến cụ thể như kế hoạch thiết lập một vùng an ninh kinh tế thử nghiệm tại Philippines; dự án "Pax Pass" trị giá 50 triệu USD hỗ trợ vận chuyển các sản phẩm AI qua kênh đào Panama; cùng chương trình phát triển nguồn nhân lực phối hợp với Đại học Stanford.

Helberg nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng chiến lược toàn diện cho toàn bộ chuỗi cung ứng thay vì chỉ tập trung vào một khâu riêng lẻ. Ông cho biết: "Không thể giải quyết bài toán sản xuất chip nếu thiếu khoáng sản; cũng không thể có khoáng sản nếu thiếu các nhà máy tinh chế, và cũng không thể thiếu hệ thống đường sắt, hạ tầng logistics để vận chuyển." Trung Quốc hiện gần như độc quyền trong xử lý các khoáng sản thiết yếu như graphite, gallium, germanium, và các nguyên tố đất hiếm phục vụ cho các hệ thống quân sự, sản xuất bán dẫn và robot.

David Abraham, chuyên gia tại Materium Strata - một công ty tư vấn chuyên về khoáng sản chiến lược, đánh giá rằng Pax Silica đã định hướng đúng khi tập trung vào các điểm yếu toàn chuỗi cung ứng thay vì chỉ khai thác mỏ, nhưng cũng cảnh báo rằng phạm vi rộng của dự án có thể khiến việc giải quyết các điểm yếu cụ thể gặp khó khăn. Ông nhận xét: "Pax Silica vạch ra cách nhìn đúng – nhận diện các điểm yếu trong chuỗi cung ứng sản phẩm dựa trên khoáng sản chiến lược, thay vì chỉ nhắm vào lĩnh vực khai thác." Tuy nhiên, điều này có thể dẫn đến nguy cơ tham vọng quá lớn, khiến dự án không thể tập trung xử lý những điểm vấn đề riêng lẻ hiệu quả.

Trong khi đó, Jack Lifton, đồng Chủ tịch Viện Khoáng sản Chiến lược (Critical Minerals Institute), khẳng định thành công của sáng kiến sẽ tùy thuộc vào việc các quốc gia chuyên môn hóa thay vì cố gắng tái tạo toàn bộ chuỗi cung ứng trong nước. Ông nhận định: "Mỗi quốc gia nên đóng góp thế mạnh riêng thay vì tạo lại toàn bộ chuỗi. Chuỗi cung ứng được xây dựng quanh khách hàng và nhà cung cấp đủ điều kiện, không phải trên các tuyên bố chính trị."

Jacob Helberg tỏ ra lạc quan khi cho biết các thành viên Pax Silica ngày càng nhận thức rõ nhu cầu có chuỗi cung ứng đa dạng và bền vững hơn. Ông nói: "Họ hiểu rằng cần một địa lý mới cho chuỗi cung ứng, và đây là cơ hội để họ cùng xây dựng chuỗi mới này."

Bên cạnh việc thiết lập liên minh quốc tế, Mỹ cũng củng cố các biện pháp trong nước nhằm đảm bảo an toàn chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược. Tổng thống Donald Trump đã ký lệnh hành pháp yêu cầu từ tháng 1 năm tới, các nhà thầu quân sự phải chuyển hướng khỏi các chuỗi cung ứng liên quan đến Trung Quốc nhằm bảo vệ ưu thế quân sự dưới thời kỳ cạnh tranh cường quốc mới.

Lệnh này không nêu rõ tên Trung Quốc nhưng nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ phải bảo vệ các chuỗi cung ứng khỏi mọi đe dọa thể chất, mạng và kinh tế. Bộ Quốc phòng Mỹ vẫn phụ thuộc phần lớn vào khoáng sản do Trung Quốc cung cấp, trong đó có nguyên tố đất hiếm để chế tạo linh kiện vũ khí.

Một báo cáo công bố năm 2025 của Ủy ban Đánh giá An ninh và Kinh tế Mỹ - Trung cho biết 78% linh kiện vũ khí của Lầu Năm Góc chứa khoáng sản chiến lược có nguồn gốc từ Trung Quốc. Trong sáu quân chủng, Hải quân Mỹ chịu ảnh hưởng lớn nhất với gần 92% hệ thống vũ khí phụ thuộc vào nguồn này.

Động thái mới diễn ra trong bối cảnh thỏa thuận tạm thời về khoáng sản hiếm giữa Mỹ và Trung Quốc đang chịu áp lực lớn. Tháng trước, Trung Quốc đã bổ sung hai công ty khai thác đất hiếm hàng đầu của Mỹ là MP Materials và USA Rare Earth cùng tám doanh nghiệp khác vào danh sách kiểm soát xuất khẩu nhằm trả đũa việc Lầu Năm Góc cấm vận hàng loạt công ty Trung Quốc.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.