Gabriele Stötzer: Hành trình nghệ thuật và chính trị của người phụ nữ Đông Đức chịu đựng và sáng tạo

Gabriele Stötzer, 73 tuổi, từng bị giam giữ trong nhà tù nữ khắc nghiệt nhất của Đông Đức - Schloss Hoheneck, giờ đây đã đạt được thành tựu quan trọng trong lĩnh vực nghệ thuật và văn học. Bà là một nghệ sĩ tự học, không thuộc bất kỳ tổ chức nào và ban đầu mong muốn trở thành giáo viên nghệ thuật và tiếng Đức. Tuy nhiên, bị kết án một năm tù vì "bác bỏ nhà nước" do phản đối việc trục xuất nhạc sĩ Wolf Biermann, đồng thời bị đuổi học khi thể hiện sự ủng hộ với đồng nghiệp bị đàn áp, Stötzer đã trải qua thời gian khó khăn và trở thành một biểu tượng đối kháng kiên cường.

Trong tù, thay vì bị khuất phục, bà đã tìm cách "trú chạy vào công chúng" bằng nghệ thuật. Học được nhiều điều về thân thể phụ nữ, sự đoàn kết và thân mật trong môi trường khắc nghiệt, Stötzer sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật xoay quanh những trải nghiệm này, qua tranh ảnh, video và biểu diễn. Năm 1989, bà tham gia một chương trình biểu diễn với tên gọi "Test the West" tại lâu đài Ettersburg, trình diễn bán khỏa thân với những phụ kiện tự chế, thể hiện tiếng nói tự do và thách thức chuẩn mực xã hội thời bấy giờ.

Hiện tại, hơn 150 tác phẩm đa dạng của Stötzer được trưng bày trong triển lãm "Dabei sein und nicht schweigen" tại Gropius Bau, đánh dấu sự kiện triển lãm cá nhân quy mô lớn nhất dành cho nữ nghệ sĩ Đông Đức này kể từ trước đến nay. Đây cũng là triển lãm đầu tiên của Gropius Bau dành riêng cho một nghệ sĩ đến từ Đông Đức. Tác phẩm được sắp xếp theo từng loại phương tiện sáng tác, không theo trình tự thời gian, bao gồm các bộ phim Super-8 với âm thanh sống động, trang phục làm từ vật liệu tái chế và các tác phẩm sắp đặt kết hợp ảnh và điêu khắc.

Không khí triển lãm bộc lộ sự đa dạng trong quan sát về cơ thể, các mối quan hệ xã hội và những phản ứng về tinh thần, như phim "Kai & Karsten" – mô tả hai người đàn ông diễn lại sự tự do của phụ nữ trước máy quay, dù sau này họ được xác định là cộng tác viên bí mật của Stasi. Tác phẩm phản ánh nhiều lớp ý nghĩa và những mâu thuẫn trong lịch sử nghệ thuật và xã hội Đông Đức.

Stötzer lấy thân thể làm công cụ, biểu tượng và chất liệu sáng tạo. Bà sử dụng video, tranh vẽ, trang phục làm từ giấy, thiếc hay kim loại và các đồ vật thường nhật như tấm gỗ để truyền tải sự tự do và kháng cự. Những tác phẩm này không chỉ chứa đựng thông điệp về tự do cá nhân mà còn nói lên sức mạnh của nữ quyền và sự dẻo dai trước sự áp bức.

Bà là một trong những nghệ sĩ Đông Đức hiếm hoi phá bỏ mọi giới hạn của thể loại: từ nghệ thuật trình diễn, video, vẽ tranh, gốm sứ đến nghệ thuật sắp đặt. Triển lãm cũng vừa giới thiệu tác phẩm mới "Undine kommt" (2025) – một bức tượng làm từ len thập niên 1980 trên lưới đánh cá, như lời đáp lại truyện ngắn của Ingeborg Bachmann về nữ thần nữ quyền chịu đựng nhưng vẫn kiên cường giữa những cuộc chiến kéo dài.

Gabriele Stötzer sẽ nhận giải Kaiserring vào mùa thu năm 2026, một trong những giải thưởng nghệ thuật danh giá nhất thế giới. Những tác phẩm của bà đã bắt đầu được các bảo tàng mua lại, ghi nhận tư duy kết nối đa chiều và chủ nghĩa nữ quyền sắc bén. Các hoạt động hợp tác và phim tài liệu về các sự kiện lịch sử như việc chiếm đóng trụ sở Stasi năm 1990 cũng thể hiện sự nhạy bén chính trị và sức ảnh hưởng kéo dài của bà trong giới nghệ thuật và xã hội hiện đại.

Điều đặc biệt là Stötzer vẫn giữ sự tự do sáng tạo, không bị giới hạn bởi bất kỳ trường phái hay hệ thống nghệ thuật nào, đồng thời tiếp tục cống hiến với tinh thần không chịu khuất phục. Triển lãm "Dabei sein und nicht schweigen" tại Berlin kéo dài đến ngày 6/12/2026, mở ra cơ hội chiêm ngưỡng toàn bộ di sản nghệ thuật của một nghệ sĩ Đông Đức kiên cường và tài năng.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.