Pakistan trở lại với vai trò cầu nối
Tehran Times ngày 5-9 dẫn cuộc phỏng vấn của báo Iran với Mashallah Shakeri, cựu Đại sứ Cộng hòa Hồi giáo Iran tại Pakistan, về việc Islamabad một lần nữa tìm cách làm trung gian giữa Tehran và Washington. Theo Shakeri, Pakistan có ba động lực chính: duy trì kênh liên lạc gián tiếp mà Washington có thể cần, bảo vệ lợi ích của Islamabad trong quan hệ với các nước vùng Vịnh, và phản ánh một bộ phận dư luận Pakistan có thiện cảm với Iran.
Vai trò trung gian của Pakistan không phải điều khó hiểu về mặt địa lý. Nước này có biên giới với Iran, đồng thời duy trì quan hệ an ninh và kinh tế với Mỹ cũng như nhiều quốc gia Arab. Chính vị trí giữa các mạng lưới lợi ích khác nhau khiến Islamabad có khả năng truyền đạt thông điệp trong những thời điểm đối thoại trực tiếp trở nên khó khăn.
Điều Tehran đòi hỏi từ một tiến trình mới
Shakeri cho rằng Tehran chỉ có thể xem một sáng kiến ngoại giao là nghiêm túc nếu Mỹ quay lại thực hiện những cam kết đã được hai bên thống nhất trước đó. Đây là đánh giá của một cựu nhà ngoại giao Iran, không phải một thỏa thuận mới được hai chính phủ cùng công bố.
Tuy nhiên, nó phản ánh vấn đề cốt lõi đã kéo dài nhiều năm: mỗi bên đều cho rằng phía kia phải chứng minh độ tin cậy trước.
Reuters ngày 1-9 dẫn Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói Tehran sẽ đáp lại ngay nếu Washington tôn trọng các cam kết trong thỏa thuận tạm thời được ký hồi tháng 6. Phát biểu cho thấy cánh cửa đàm phán chưa hoàn toàn đóng, nhưng cũng cho thấy ngoại giao hiện phụ thuộc rất nhiều vào cách hai bên diễn giải việc thực hiện các nghĩa vụ.
Hồ sơ hạt nhân vẫn là điểm nghẽn lớn
Trong khi các kênh chính trị tìm đường nối lại, hồ sơ hạt nhân tiếp tục tạo sức ép. Reuters và AP ngày 4-9 đưa tin Mỹ, Anh, Pháp và Đức đã soạn thảo một nghị quyết tại Hội đồng Thống đốc IAEA nhằm chuyển vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Dự thảo kêu gọi Iran khắc phục các vấn đề liên quan nghĩa vụ bảo đảm và cho phép IAEA tiến hành hoạt động xác minh cần thiết.
IAEA cho biết họ chưa thể tiếp cận đầy đủ những cơ sở bị tấn công và chưa xác minh được tình trạng kho uranium làm giàu của Iran. Iran khẳng định chương trình hạt nhân của mình phục vụ mục đích hòa bình. Các nước phương Tây lại cho rằng mức độ làm giàu và khoảng trống giám sát tạo ra rủi ro phổ biến hạt nhân. Hai cách nhìn đối nghịch này khiến bất kỳ tiến trình ngoại giao nào cũng phải giải quyết đồng thời vấn đề kỹ thuật, an ninh và lòng tin.
Ngoại giao chỉ bền vững khi có cơ chế kiểm chứng
Một nhà trung gian có thể giúp hai bên truyền đạt điều kiện, giảm hiểu lầm và tìm điểm gặp nhau, nhưng không thể thay thế quyết định chính trị của Tehran và Washington. Bất kỳ thỏa thuận bền vững nào cũng cần những bước đi đủ cụ thể để cả hai bên có thể chứng minh với công chúng trong nước rằng đối phương đang thực hiện phần việc của mình.
Điều đó có thể đòi hỏi một lộ trình theo giai đoạn: các biện pháp giảm căng thẳng, cơ chế xác minh hạt nhân đáng tin cậy, những cam kết rõ về trừng phạt và một quy trình xử lý tranh chấp khi phát sinh bất đồng. Trong môi trường thiếu lòng tin, văn bản ngoại giao chỉ là điểm khởi đầu. Giá trị thật sự nằm ở việc các nghĩa vụ được thực hiện đều đặn và có thể kiểm chứng.
