Vì sao nhạc cụ dùng gỗ quý và ngà voi đối mặt với nguy cơ bị tịch thu tại sân bay

Đã từng có thời điểm nghệ nhân chế tác nhạc cụ dùng các bộ phận của những loài động thực vật quý hiếm như ngà voi hay vỏ rùa hawksbill để tạo nên những âm thanh độc đáo và giá trị thẩm mỹ. Hiện nay, những loài vật này đều được liệt vào danh sách bảo tồn quốc tế, nhưng các nhạc cụ cổ có sử dụng chúng vẫn đang được sử dụng phổ biến. Điều này đã dẫn đến nhiều tình huống khó xử, trong đó đáng chú ý nhất là vụ việc xảy ra năm 2014 khi các nhân viên sân bay Kennedy, New York, đã tịch thu một số cây vĩ của dàn nhạc Budapest Festival Orchestra vì phần đầu vĩ làm từ ngà voi mặc dù chúng được sản xuất trước khi lệnh cấm có hiệu lực.

Dù các cây vĩ sau đó được trả lại, câu chuyện về vật liệu quý hiếm trong nhạc cụ vẫn còn nhiều tranh cãi. Nhạc công như Rafael Figueroa, nghệ sĩ cello hàng đầu tại Dàn nhạc Metropolitan Opera New York, đã chủ động thay ngà voi bằng bạc trên cây vĩ trị giá 30.000 USD gần 100 năm tuổi của mình để tránh rắc rối tại các điểm kiểm soát.

Một nguyên liệu quan trọng khác trong ngành nhạc cụ là gỗ pernambuco từ cây Pau Brasil của Brazil, đã được phát hiện là loài có nguy cơ tuyệt chủng. Nỗ lực nâng cấp mức độ bảo vệ quốc tế dành cho loại gỗ này từng khiến hàng nghìn cây vĩ có thể bị tịch thu ở cửa khẩu, làm chao đảo ngành biểu diễn dàn nhạc với giá trị lên tới hàng triệu đô la Mỹ. Nhạc công và những người thợ làm vĩ phải tìm kiếm vật liệu thay thế như sợi carbon để duy trì hoạt động.

Tuy nhiên, ngành chế tác vĩ cầu luôn cố gắng bảo vệ cây pernambuco bằng các chương trình trồng mới, quy trình truy xuất nguồn gốc cùng việc quản lý nguồn cung hợp pháp. Theo Chase Maggiano, thợ sửa vĩ tại Rare Violins of New York, một nghệ nhân làm vĩ cầu chỉ cần khoảng một cây pernambuco trong suốt đời làm nghề, cho thấy sự biết tiết kiệm và tôn trọng nguồn tài nguyên này.

Tại hội nghị của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp (CITES), các nước bao gồm Mỹ đã thuyết phục Brazil tính đến biện pháp thỏa hiệp: thay vì nâng cấp mức độ bảo vệ cao hơn, các hoạt động thương mại quốc tế với gỗ pernambuco sẽ phải tuân theo quy trình cấp phép nghiêm ngặt của chính phủ. Nhờ đó, các nghệ sĩ có thể tiếp tục mang theo cây vĩ pernambuco khi di chuyển quốc tế.

Song vấn đề này sẽ còn được tiếp tục thảo luận tại kỳ họp sắp tới của CITES vào năm 2028, khi các báo cáo nghiên cứu mới về tình trạng cây pernambuco được trình bày. Hiện các tổ chức đang thúc đẩy dự án trồng cây phục hồi, ví dụ như sáng kiến trồng cây non tại vùng lưu vực bị phá rừng gần Pau Brasil, một thị trấn ở bang Bahia, Brazil.

Hoạt động khai thác pernambuco đã kéo theo thị trường đen và nạn phá rừng bất hợp pháp. Ước tính có hàng trăm nghìn cây vĩ và thanh gỗ bị thu giữ cùng hàng triệu đô la tiền phạt được áp dụng cho các hành vi phạm luật tại Brazil. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đẩy các nghệ nhân phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định để tránh bị rối rắm pháp lý.

Các nghệ nhân làm vĩ thuộc số ít người duy trì nghệ thuật truyền thống hàng trăm năm. Họ thường kết hợp công việc tạo mới và phục hồi đồ cũ, nhưng nguồn gỗ quý hợp pháp ngày càng khan hiếm. Đồng thời, vật liệu thay thế như sợi carbon ngày càng phổ biến với mức tăng trưởng ổn định, tuy nhiên vẫn chưa thể được coi là tương đương về âm sắc và cảm nhận theo đánh giá của nhiều nhạc công chuyên nghiệp.

Bernd Müsing, kỹ sư người Đức và nhà sáng lập công ty Arcus Bows, là người ủng hộ vĩ làm bằng sợi carbon, dựa trên nghiên cứu về tính đàn hồi và độ cộng hưởng ưu việt khi chơi các dây kim loại bọc. Trong khi đó một số nhạc công như Jeremy Black (Giám đốc dàn nhạc Grant Park Chicago) đã chuyển sang dùng vĩ sợi carbon vì tính tiện lợi và chi phí thấp hơn. Tuy vậy, cảm giác dùng vĩ carbon được coi là ít thoải mái hơn hoặc “gây mệt mỏi” hơn, ví dụ được ví như cầm dao cạo râu điện.

Brazil cho biết lượng cây pernambuco trưởng thành chỉ còn khoảng 10.000 cá thể, giảm 84% trong ba thế hệ gần đây, nhưng các nghiên cứu độc lập do nghệ nhân và chuyên gia vượt xa con số đó, lên đến hơn 2 triệu cây nhờ vào các đợt trồng mới trên diện rộng. Tuy nhiên, phần lớn cây được trồng trên các đồn điền, không phải rừng tự nhiên, nên liệu chất lượng gỗ có đạt chuẩn trong 20 năm tới vẫn là vấn đề bỏ ngỏ.

Ước tính trong năm nay các tổ chức công-tư sẽ chung tay tài trợ nghiên cứu định lượng và đánh giá chất lượng gỗ, đưa ra hướng đi bền vững cho ngành sản xuất vĩ và bảo tồn thiên nhiên. Giá trị của pernambuco trong ngành nhạc cụ truyền thống cùng với sự thận trọng trong bảo vệ nguồn tài nguyên đang tạo nên thách thức xuyên suốt giữa bảo tồn và phát triển nghệ thuật.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.