Từ “Little Robin Morgan” đến một người viết không chịu im lặng
Robin Evonne Morgan sinh năm 1941 tại Lake Worth, Florida và lớn lên ở New York. Từ rất nhỏ, bà đã bước vào thế giới biểu diễn: làm người mẫu khi mới khoảng ba tuổi, có chương trình phát thanh riêng lúc năm tuổi và sau đó xuất hiện trong chương trình truyền hình Mama từ năm 1949 đến 1957. Hình ảnh công chúng khi ấy là một cô bé ngoan ngoãn, duyên dáng, đại diện cho mẫu “cô gái Mỹ lý tưởng”.
Nhưng Morgan sớm nhận ra khoảng cách giữa hình ảnh được xây dựng cho mình và con người bà muốn trở thành. Khi còn ở tuổi thiếu niên, bà rời diễn xuất để theo đuổi viết lách. Trải nghiệm thời thơ ấu trong ngành giải trí sau này trở thành một phần quan trọng trong cách bà nhìn quyền lực, tiếng nói cá nhân và quyền tự quyết. Thay vì để quá khứ ngôi sao nhí định nghĩa cả cuộc đời, Morgan biến nó thành một điểm xuất phát để đi về phía văn chương và hoạt động xã hội.
Những năm phong trào phụ nữ làm thay đổi nước Mỹ
Trong thập niên 1960, Morgan tham gia các phong trào dân quyền và phản chiến, nhưng bà cùng nhiều phụ nữ trẻ nhận thấy ngay cả các phong trào tiến bộ cũng thường để nam giới giữ vai trò lãnh đạo. Bà tham gia New York Radical Women và là một trong những người tổ chức cuộc biểu tình phản đối Miss America tại Atlantic City năm 1968.
Những người biểu tình bỏ áo ngực, đồ trang điểm và các vật tượng trưng cho những chuẩn mực áp đặt lên phụ nữ vào một “Freedom Trash Can”. Trái với huyền thoại phổ biến sau đó, những chiếc áo ngực không bị đốt.
Năm 1970, Morgan biên tập Sisterhood Is Powerful, tuyển tập tập hợp tiếng nói của nhiều nhà hoạt động nữ quyền và nhanh chóng trở thành một văn bản quan trọng của phong trào. Bà cũng được biết đến rộng rãi với từ “herstory”, một cách viết lại “history” từ góc nhìn của phụ nữ, và góp phần phổ biến biểu tượng nắm tay bên trong ký hiệu nữ giới. Những hình ảnh và khái niệm ấy vượt khỏi sách vở để trở thành ngôn ngữ trực quan của một thế hệ.
Nhà thơ trước khi là biểu tượng
Dù được nhớ đến nhiều như một nhà hoạt động, Morgan coi mình trước hết là nhà thơ và nghệ sĩ. Con trai bà nói khả năng đặc biệt của mẹ là chắt lọc những ý tưởng rất lớn thành vài từ cô đọng như một nhà thơ. Bà xuất bản hơn 20 cuốn sách, gồm thơ, tiểu luận, tiểu thuyết, hồi ký và các công trình về nữ quyền. Những tập thơ như Monster và Dark Matter cho thấy hoạt động chính trị và sáng tạo văn chương trong đời bà không tách rời nhau.
Morgan cũng là một nhà báo và biên tập viên có ảnh hưởng. Bà giữ vai trò tổng biên tập Ms. magazine trong nhiều năm và góp phần đưa tạp chí trở lại dưới hình thức không quảng cáo, có định hướng quốc tế. Sau Sisterhood Is Powerful, bà tiếp tục với Sisterhood Is Global và Sisterhood Is Forever, mở rộng cuộc đối thoại từ phong trào phụ nữ Mỹ sang những trải nghiệm đa dạng của phụ nữ ở nhiều quốc gia.
Năm 2005, Morgan cùng Gloria Steinem và Jane Fonda thành lập Women’s Media Center nhằm tăng sự hiện diện, khả năng phát triển và quyền ra quyết định của phụ nữ và trẻ em gái trong truyền thông. Bà tiếp tục viết và dẫn chương trình phát thanh ngay cả sau khi được chẩn đoán Parkinson, biến trải nghiệm bệnh tật thành chất liệu cho thơ và một bài nói TEDWomen.
Một di sản có cả thành tựu và tranh luận
Giống nhiều nhân vật hoạt động lâu dài, Morgan để lại một di sản phức tạp. Bà từng quyết liệt chỉ trích chủ nghĩa phân biệt giới trong cả cánh hữu lẫn các phong trào cánh tả. Một số quan điểm của bà trong những thập niên trước, đặc biệt liên quan đến người chuyển giới, về sau trở thành chủ đề tranh luận khi nhận thức xã hội về giới thay đổi. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2024 được New York Times dẫn lại, Morgan nói bà tin quyền của người chuyển giới là quyền con người, đồng thời thừa nhận vấn đề có nhiều phức tạp.
Nhìn toàn bộ cuộc đời, điều nổi bật không phải là một con người luôn đúng hay một phong trào không có mâu thuẫn. Đó là một người phụ nữ dành nhiều thập niên sử dụng thơ, báo chí và tổ chức xã hội để buộc những câu hỏi từng bị gạt ra ngoài lề phải bước vào không gian công cộng. Bà qua đời chỉ vài ngày sau người bạn lâu năm Gloria Steinem, tạo nên một khoảnh khắc đặc biệt để nhìn lại thế hệ đã làm thay đổi cách xã hội Mỹ nói về phụ nữ, quyền lực và bình đẳng.
