Có phải Tây Ban Nha đang trải qua một biến đổi hiến pháp thực chất?

Khái niệm "biến đổi hiến pháp" đề cập đến sự thay đổi trong cách áp dụng Hiến pháp mà không cần sửa đổi trực tiếp văn bản hiến pháp. Thay đổi này thường dựa trên các cách diễn giải mới về các điều khoản hiện hành. Trong lịch sử, nhà pháp lý Bruce Ackerman từng dẫn chứng về các thay đổi lớn ở Hoa Kỳ như việc bãi bỏ chế độ nô lệ hay chính sách New Deal dưới thời Tổng thống Franklin D. Roosevelt, những biến đổi này đã làm thay đổi sâu sắc cách hiểu về Hiến pháp 1787 mà không cần sửa đổi văn bản chính thức.

Ở Tây Ban Nha, một ví dụ gần nhất có thể coi là biến đổi hiến pháp từng được ghi nhận là đạo luật Loapa năm 1982, nhằm định hình lại mô hình phân cấp lãnh thổ theo hướng tập trung hơn, tuy nhiên nỗ lực này bị Tòa án Hiến pháp ngăn chặn kịp thời.

Hiện tại, Chính phủ Tây Ban Nha do Pedro Sánchez đứng đầu chưa từng được Quốc hội phê duyệt ngân sách nào trong suốt nhiệm kỳ. Điều này được một số nhà phân tích coi như dấu hiệu cho thấy một sự thay đổi thể chế mang tính "biến đổi hiến pháp", chuyển từ mô hình nghị viện truyền thống sang mô hình có tính chủ quyền tổng thống nhiều hơn.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia phản bác quan điểm này và cho rằng việc không thông qua được ngân sách là vấn đề nghiêm trọng về quản trị nhưng không đủ cơ sở để khẳng định rằng Tây Ban Nha đang trải qua sự chuyển đổi thể chế hay "biến đổi hiến pháp". Nhiều lần trong lịch sử, các hành động vi phạm Hiến pháp đã xảy ra, tuy nhiên điều đó không đồng nghĩa với sự thay đổi cấu trúc của Hiến pháp.

Một điểm tranh luận quan trọng là việc đánh giá vai trò của Thủ tướng và Chính phủ dưới góc độ cơ chế nghị viện. Theo đó, Chính phủ cần nhận được sự tín nhiệm từ Quốc hội thông qua việc thông qua ngân sách hàng năm hoặc có thể bị thay thế thông qua một cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm. Nhưng tại Tây Ban Nha, như ở nhiều quốc gia châu Âu khác như Đức, Bỉ, Slovenia, các cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm phải mang tính xây dựng, nghĩa là phải có ứng viên thay thế rõ ràng, đồng thuận vượt đa số tuyệt đối mới có hiệu lực.

Trong nửa thế kỷ qua, Tây Ban Nha đã có sáu cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm, nhưng chỉ duy nhất một lần thành công, đó là cuộc bỏ phiếu năm 2018 giúp Pedro Sánchez trở thành Thủ tướng. Hệ thống này tạo nên sự ổn định và không thể coi là biểu hiện của chính quyền mang tính chủ quyền tổng thống thay vì chế độ nghị viện.

Biến đổi theo hướng chủ quyền tổng thống thường được hiểu là khi Chính phủ mở rộng quyền lực một cách không chính đáng, làm suy giảm chức năng của Quốc hội hoặc hạn chế độc lập của cơ quan tư pháp. Tuy nhiên, tình hình thực tế tại Tây Ban Nha hiện nay lại cho thấy Chính phủ đối mặt với nhiều thách thức từ các thế lực cho tới các tòa án, không có dấu hiệu trao quyền hay mở rộng quyền lực đột ngột nào.

Việc Tòa án Tối cao nước này không áp dụng luật Ân xá, các cuộc tấn công truyền thông từ phía phe đối lập, cho đến việc truy tố các thành viên gia đình của Thủ tướng đều cho thấy sức ép nặng nề nhằm vào Chính phủ, ngược lại với khái niệm chính quyền chủ quyền tổng thống mạnh.

Dù không thể phủ nhận việc Chính phủ chưa thông qua được ngân sách là một vi phạm nghiêm trọng về mặt hiến pháp, giới quan sát cảnh báo rằng việc dựa vào vấn đề này để khẳng định sự "biến đổi hiến pháp" hay thúc đẩy một cuộc soán ngôi Chính phủ theo kiểu luận tội sẽ là kết luận quá vội vàng và phi thực tế. Tình trạng này phản ánh sâu sắc cuộc khủng hoảng chính trị do các phe đối lập khuấy động, đặc biệt là phong trào chống Pedro Sánchez trong bối cảnh sự phân cực chính trị gia tăng.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.