Thách thức pháp lý về giám sát cảnh sát và công nghệ nhận diện khuôn mặt tại Jantar Mantar Ấn Độ

Ở Ấn Độ, một vụ kiện công ích (PIL) vừa được nộp lên Tòa án Tối cao Delhi nhằm thách thức việc cảnh sát thủ đô sử dụng một tháp giám sát cố định cùng các xe cảnh sát trang bị công nghệ nhận diện khuôn mặt để theo dõi người biểu tình tại điểm tụ họp Jantar Mantar. Đơn kiện do cựu chủ tịch Hội Sinh viên Đại học Jawaharlal Nehru, Aishe Ghosh, đệ trình đã lên án hành vi “giám sát liên tục, không chọn lọc và xâm phạm” các cuộc biểu tình ôn hòa.

Đơn kiện chỉ trích việc cảnh sát áp dụng phương thức theo dõi và ghi lại hình ảnh 24/7 mọi hoạt động của người dân, từ biểu tình đến những sinh hoạt thường ngày như ăn uống, nghỉ ngơi, hoặc tìm kiếm sự trợ giúp y tế mà không có cơ sở pháp luật công khai, thiếu các biện pháp bảo vệ thủ tục và không có sự cho phép hợp pháp.

Aishe Ghosh cáo buộc công cụ giám sát này đang được dùng để gây áp lực, khi cảnh sát đe dọa sẽ gửi hình ảnh, video các sinh viên tham gia biểu tình đến phụ huynh và cơ quan giáo dục. Điều này đã biến hoạt động giám sát này từ quan sát thụ động thành công cụ cưỡng chế và đàn áp tiếng nói phản biện, tạo ra hiệu ứng răn đe nghiêm trọng khiến người dân e ngại bày tỏ quan điểm tự do.

Đơn kiện cũng nhấn mạnh đến ảnh hưởng tới phụ nữ biểu tình, đặc biệt trong các đợt mưa lớn khi không có chỗ trú thích hợp, nhiều phụ nữ đã phải đứng ướt sũng và bị ghi hình trong trạng thái đó mà không có sự đồng ý, làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền riêng tư thân thể, phẩm giá và quyền tự chủ cá nhân của họ.

Vụ kiện đặt ra giao thoa của ba quyền cơ bản được Hiến pháp Ấn Độ bảo vệ: quyền bình đẳng và chống độc đoán (Điều 14), quyền tự do ngôn luận và hội họp ôn hòa (Điều 19), và quyền sống và tự do cá nhân, trong đó bao gồm quyền riêng tư và phẩm giá (Điều 21).

Bản án mang tính bước ngoặt của Tòa án Tối cao năm 2017 trong vụ Puttaswamy công nhận quyền riêng tư là quyền cơ bản. Toà đã đưa ra "bộ ba tiêu chuẩn" với mọi hành động nhà nước xâm phạm quyền riêng tư: phải có luật hợp lệ, mục đích chính đáng và hành động phải tương xứng. Đơn kiện khẳng định việc giám sát tại Jantar Mantar không đáp ứng được cả ba tiêu chí này.

Trong phiên xử đầu tiên, chính phủ liên bang bảo vệ việc giám sát, cho rằng quay phim ghi hình biểu tình là biện pháp bình thường nhằm duy trì trật tự công cộng và đảm bảo an toàn. Chính phủ cũng lập luận rằng việc yêu cầu quyền riêng tư tại nơi công cộng là vô nghĩa vì chính người biểu tình và các nhà sáng tạo nội dung trên mạng xã hội thường xuyên phát trực tiếp các video biểu tình.

Ấn Độ hiện chưa có luật cụ thể điều chỉnh việc sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt và giám sát bằng trí tuệ nhân tạo của cảnh sát. Hệ thống nhận diện khuôn mặt hoạt động bằng cách quét các điểm nhận dạng trên khuôn mặt từ video trực tiếp, chuyển hóa thành mẫu số hóa rồi so sánh với cơ sở dữ liệu để truy tìm người tương ứng. Dù Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân 2023 đưa ra khuôn khổ quản lý dữ liệu, nó lại có nhiều ngoại lệ rộng lớn cho các cơ quan chính phủ.

Do đó, không có quy định rõ ràng về việc cảnh sát thu thập dữ liệu tại các cuộc biểu tình ra sao, thời hạn lưu trữ hình ảnh, ai có quyền truy cập hay cách thức bảo mật để tránh lạm dụng. Đơn kiện cho rằng sự thiếu kiểm soát và minh bạch này khiến giám sát trở nên tùy tiện và phi pháp.

Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) được biết đến với các chính sách bảo vệ quyền riêng tư nghiêm ngặt, gần đây ban hành Luật Trí tuệ Nhân tạo 2024. Luật này nghiêm cấm sử dụng hệ thống nhận diện sinh trắc học từ xa trong không gian công cộng với mục đích cảnh sát, ngoại trừ các trường hợp rất giới hạn và cần thiết như tìm kiếm người mất tích, chống khủng bố cấp bách hoặc truy bắt nghi phạm trọng tội.

Ngay cả trong các trường hợp ngoại lệ, cảnh sát EU phải được cơ quan tư pháp hoặc hành chính độc lập cho phép trước khi triển khai công nghệ. Đây là tiêu chuẩn nghiêm ngặt nhằm bảo vệ quyền riêng tư và ngăn ngừa lạm quyền.

Ấn Độ đang đối mặt với thách thức pháp lý trong việc thiết lập các giới hạn thích hợp cho giám sát công nghệ cao, đồng thời bảo vệ quyền cơ bản của người dân trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ mới.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.