Mỹ ký thỏa thuận hạt nhân với Saudi Arabia gây tranh cãi về răn đe hạt nhân Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 22/7 đã ký một thỏa thuận hạt nhân quan trọng với Saudi Arabia, đối thủ trong khu vực của Iran. Trong khi mục tiêu chính được công bố của Mỹ là kiềm chế chương trình làm giàu uranium của Iran và ngăn nước này phát triển vũ khí hạt nhân, cam kết với Saudi Arabia lại cho phép Riyadh tự do làm giàu uranium phục vụ mục đích năng lượng dân dụng trong 30 năm tới. Điều này trái ngược với chính sách cứng rắn suốt nhiều năm của Washington đối với Tehran.

Chuyên gia an ninh quốc tế Robert Pape, giáo sư Đại học Chicago, nhận định Mỹ đã từ bỏ một trong những quy tắc trung tâm của kỷ nguyên hạt nhân khi chấp thuận thỏa thuận này. Thỏa thuận không yêu cầu Saudi Arabia phải áp dụng "chuẩn vàng" về không phổ biến hạt nhân, vốn cấm làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu hạt nhân trong nước. Thêm vào đó, thỏa thuận không buộc Saudi Arabia phải tuân thủ thêm một phê chuẩn kiểm tra kỹ lưỡng hơn của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Hệ thống kiểm soát quốc tế nhằm ngăn chặn các chương trình hạt nhân dân dụng trở thành vũ khí đã trở thành chuẩn mực toàn cầu. IAEA tiến hành các cuộc thanh tra thường xuyên để đảm bảo vật liệu hạt nhân không bị chuyển đổi cho mục đích quân sự. Thông thường, uranium trong các lò phản ứng điện hạt nhân được làm giàu từ 3% đến 5%, trong khi vũ khí hạt nhân cần uranium làm giàu tới 90%.

Khi hợp tác hạt nhân với Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) năm 2009, Mỹ đã đưa ra "chuẩn vàng" không phổ biến, buộc Abu Dhabi từ bỏ quyền làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu tiêu hủy. Đây là những bước kỹ thuật then chốt để phát triển bom nguyên tử, vì vậy UAE chỉ tiêu thụ uranium đã được làm giàu từ nguồn bên ngoài mà không có khả năng kỹ thuật làm giàu trong nước.

Tuy nhiên, thỏa thuận Mỹ - Saudi Arabia lại không bắt buộc Riyadh thực hiện những cam kết tương tự, khiến nhiều chuyên gia lo ngại về khả năng Saudi Arabia triển khai công nghệ làm giàu uranium để phát triển vũ khí hạt nhân khi có quyết định chính trị. Điều này khác biệt rõ rệt so với hơn hai thập kỷ Washington kiên quyết ngăn cản Tehran làm điều tương tự.

Theo Robert Pape, giai đoạn làm giàu uranium chỉ là bước đầu; điều quyết định để chương trình hạt nhân phát triển thành vũ khí là quyết định chính trị của quốc gia sở hữu công nghệ này. Ông dẫn chứng lịch sử phát triển vũ khí hạt nhân liên tiếp từ Mỹ đến Liên Xô, sau đó Anh, Pháp, Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan, Israel và gần đây nhất là Bắc Triều Tiên, đều là các hành động đối phó lẫn nhau trong tranh thủ an ninh.

Saudi Arabia dưới quyền Thái tử Mohammed bin Salman cũng từng tuyên bố sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran làm được điều này. Việc Mỹ cho phép Riyadh làm giàu uranium dân sự ngay giữa lúc Iran được cho là đang phát triển chương trình tương tự có thể làm gia tăng áp lực nội bộ buộc Tehran phải vượt qua ngưỡng phát triển vũ khí hạt nhân, đồng thời tạo tiền lệ cho các quốc gia khác phá vỡ quy chuẩn kiểm soát phổ biến hạt nhân.

Tổng thống Trump cũng lưu ý trong một bài đăng trên Truth Social ngày 23/7 rằng thỏa thuận sẽ chỉ được thực hiện nếu Saudi Arabia đồng ý gia nhập Hiệp định Abraham, nhằm bình thường hóa quan hệ với Israel, điều có thể làm thay đổi nhiều mặt của thỏa thuận. Tuy nhiên, các quy định siết chặt không phổ biến hạt nhân vẫn không được bổ sung.

Chuyên gia cảnh báo rằng, trong môi trường chính trị quốc tế đầy biến động, những thỏa thuận một thời có thể thay đổi khi liên minh chuyển biến, dẫn tới gia tăng nguy cơ phổ biến hạt nhân ở các khu vực có xung đột kéo dài như Trung Đông.

Hiện tại, IAEA duy trì giám sát và thanh tra nhằm đảm bảo chương trình hạt nhân của các quốc gia phục vụ mục đích dân sự, song các cam kết về hạn chế công nghệ làm giàu uranium như trong thỏa thuận với UAE lại không được áp dụng với Saudi Arabia. Đây là một bước ngoặt mang tính chính trị lẫn kỹ thuật đối với nỗ lực kiểm soát vũ khí hạt nhân toàn cầu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.