Khám phá phức hợp ngầm Pickaxe Mountain của Iran và thách thức đối với Mỹ

Phức hợp ngầm ở Pickaxe Mountain (Kuh-e Kolang Gaz La trong tiếng Farsi) nằm ở tỉnh Isfahan, phía nam Tehran, gần cơ sở làm giàu uranium Natanz – một trong những cơ sở hạt nhân trọng điểm của Iran. Phức hợp này được xây dựng dưới lòng núi, cách Natanz khoảng 2 km, với các dấu hiệu xây dựng liên tục từ năm 2020 thông qua hình ảnh vệ tinh thương mại, bao gồm nhiều cửa hầm mới, đường tiếp cận và hệ thống an ninh.

Các hoạt động xây dựng gia tăng sau vụ nổ gây thiệt hại ở xưởng lắp ráp máy ly tâm tiên tiến tại Natanz vào tháng 7/2020 mà Iran gọi là hành vi phá hoại. Sau đó, chính quyền Tehran công bố kế hoạch xây dựng cơ sở ngầm mới có quy mô lớn, hiện đại và an toàn hơn để lắp ráp các máy ly tâm tiên tiến.

Theo Viện Khoa học và An ninh Quốc tế (ISIS) tại Washington, phức hợp này có thể nằm sâu từ 80 đến 100 mét dưới mặt núi, một độ sâu lớn hơn nhiều so với các cơ sở hạt nhân được biết đến khác của Iran. Điều này khiến nó trở thành mục tiêu rất khó bị phá hủy bằng các cuộc không kích hoặc tấn công thông thường.

Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Rafael Grossi, nhiều lần xác nhận các thanh tra không được phép truy cập bên trong phức hợp, vì vậy chưa thể xác minh sự hiện diện của nguyên liệu hạt nhân hay thiết bị nhạy cảm bên trong.

Báo Wall Street Journal từng dẫn nguồn tình báo Israel cho rằng Iran có thể đã chuyển hàng nghìn bộ phận máy ly tâm làm giàu uranium hoặc thiết bị nhạy cảm khác vào phức hợp này trong nhiều tháng sau chiến dịch không kích kéo dài 12 ngày do Mỹ và Israel tiến hành năm 2025.

Tổng thống Mỹ Donald Trump từng nói rằng Iran "có thể" đã chuyển máy ly tâm vào đây nhưng không có bằng chứng ghi chép chính thức. Một số chuyên gia đánh giá đây có thể là nơi hỗ trợ sản xuất hoặc lắp ráp máy ly tâm tiên tiến nếu Iran muốn mở rộng trở lại các hoạt động làm giàu uranium.

Chuyên gia Farzin Nadimi từ Viện Chính sách Trung Đông tại Washington cho rằng tầm quan trọng của Pickaxe Mountain nằm ở khả năng chống lại các loại bom xuyên bê tông và vị trí gần cơ sở Natanz. Vụ tấn công năm 2025 khiến các cơ sở hạt nhân Iran như Fordo và Natanz bị tổn thương càng khiến phức hợp ngầm này trở nên quan trọng hơn.

Nadimi đánh giá rất có thể Iran sẽ tập trung các hoạt động làm giàu uranium hoặc có liên quan đến vũ khí hạt nhân trong một địa điểm được bảo vệ nghiêm ngặt như Pickaxe Mountain nhằm hạn chế nguy cơ tấn công trong tương lai.

Bom xuyên phá (bunker-buster) của quân đội Mỹ được thiết kế để đâm sâu xuống địa hình rồi phát nổ, nhưng độ sâu và cấu trúc phức hợp Pickaxe Mountain là bí ẩn. Chưa rõ liệu các loại bom này có thể phá hủy toàn bộ hay phần quan trọng của phức hợp hay không.

Mục tiêu tấn công nếu có thể không nhất thiết là phá hủy hoàn toàn phức hợp mà có thể nhắm vào việc làm sập cửa hầm, gây hư hại các tuyến tiếp cận hay cơ sở hạ tầng hỗ trợ để làm gián đoạn hoạt động.

Với sự tuyệt mật, vị trí và quy mô lớn chưa từng chứng kiến, Pickaxe Mountain là phức hợp hạt nhân được theo dõi chặt chẽ nhất của Iran và có thể sẽ tiếp tục là tâm điểm của sự quan tâm quốc tế trong nhiều năm tới.

Phía Iran tuyên bố các cơ sở ngầm như vậy nhằm bảo vệ hạ tầng hạt nhân khỏi các hành vi phá hoại hoặc tấn công quân sự, đồng thời khẳng định chương trình làm giàu uranium của họ phục vụ mục đích dân sự, không nhằm chế tạo vũ khí.

Thông tin hiện biết cho thấy Iran đang sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu đến 60% độ tinh khiết, gần đạt ngưỡng 90% sử dụng cho vũ khí hạt nhân.

Theo nhiều chuyên gia, cuộc đối đầu quanh Pickaxe Mountain phản ánh sự phức tạp và căng thẳng trong chương trình hạt nhân Iran và tương lai chính trị khu vực.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.