Bất công thường nhật trong hệ thống thỏa thuận nhận tội của Mỹ

Thỏa thuận nhận tội là phương thức trong đó bị cáo đồng ý từ bỏ quyền được xét xử công khai và một số quyền khác để đổi lấy việc giảm nhẹ cáo buộc hoặc mức án, qua đó giúp quá trình xử lý pháp lý diễn ra nhanh chóng và hiệu quả. Theo Báo cáo của Nhóm công tác về Thỏa thuận nhận tội của Hiệp hội Luật sư Mỹ, có những khu vực tại nước này không tổ chức phiên tòa xét xử hình sự trong nhiều năm liền do ưu tiên sử dụng thỏa thuận nhận tội.

Tuy nhiên, sự bùng nổ của phương thức này có tác động từ loạt phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ, vốn trao cho kiểm sát viên quyền lớn trong việc đề nghị và tạo áp lực buộc bị cáo từ bỏ quyền xét xử. Điều này làm dấy lên câu hỏi về sự công bằng và tính minh bạch trong hệ thống pháp luật vốn đề cao quyền bào chữa công bằng.

Ngày 18/6, Tòa án Tối cao đã xem xét vụ việc Hunter v. U.S., tập trung vào việc liệu bị cáo đã từ bỏ quyền kháng cáo theo thỏa thuận nhận tội có thể sau đó khiếu nại về điều khoản bắt buộc phải uống thuốc tâm thần hay không, bởi ông cho rằng điều đó xâm phạm quyền tự do cơ bản về quá trình tố tụng hợp pháp.

Munson Hunter III, từng bị cáo buộc 10 tội danh gian lận ngân hàng và điện tử, đã nhận tội một tội hỗ trợ gian lận điện tử và từ bỏ quyền kháng cáo. Ban đầu, thỏa thuận này có vẻ thuận lợi nhưng ông không biết chính xác mức án do tòa sẽ tuyên. Sau đó, ông bị kết án 51 tháng tù, kèm ba năm quản chế và phải dùng thuốc điều trị sức khỏe tâm thần. Khi biết quy định dùng thuốc, Hunter kháng cáo và cho rằng chính phủ không có quyền ép buộc ông như vậy.

Tòa Phúc thẩm Vùng 5 bác bỏ yêu cầu của ông vì ông đã từ bỏ quyền kháng cáo. Vụ việc tiếp tục được đưa lên Tòa án Tối cao Mỹ. Nguyễn Elena Kagan, trong phán quyết của đa số với tỉ lệ 8-1, cho rằng từ bỏ quyền kháng cáo chỉ không có hiệu lực khi nó làm lung lay "toàn vẹn hệ thống công lý" — một sự bất công nghiêm trọng tới mức phá vỡ tính chính trực của hệ thống pháp lý.

Hệ thống này chịu nhiều chỉ trích vì cho phép các hành vi sai phạm của cảnh sát và cơ quan công quyền không bị phát hiện và xử lý kịp thời. Theo NPR, các sai sót và hành vi sai phạm thường được lộ ra chỉ khi luật sư bào chữa tiếp cận hồ sơ và chứng cứ trước phiên tòa.

Hơn nữa, hệ thống được cho là bất lợi với các nhóm dân tộc thiểu số do áp lực phải nhận tội để tránh mức án nặng khi xét xử. Ngoài ra, sự khác biệt lớn về mức án giữa việc nhận tội và ra tòa có thể khiến ngay cả những người vô tội cũng phải chọn nhận tội để tránh bị phạt nặng hơn.

Phán quyết Brodenkircher v. Hayes cách đây gần 50 năm nhấn mạnh việc kiểm sát viên có thể đưa ra hình phạt nặng hơn để thuyết phục bị cáo nhận tội. Trong trường hợp này, Hayes từ chối nhận tội và cuối cùng bị kết án tù chung thân theo luật ba lần phạm tội, dù án tối đa cho tội làm giả chỉ là 10 năm.

Trong vụ Hunter, thẩm phán Kagan nhận định rằng những "sai sót tiêu chuẩn" thường xảy ra trong quá trình thương lượng thỏa thuận nhận tội là chấp nhận được. Chỉ khi nào ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của hệ thống tư pháp thì mới trở thành vấn đề vi hiến. Vì vậy, việc bị cáo từ bỏ quyền kháng cáo mà không biết trước phát quyết án không bị xem là vi phạm.

Phán quyết này cũng gặp sự chất vấn từ Thẩm phán Neil Gorsuch, người lưu ý rằng không thể nói bị cáo hiểu rõ khi ký thỏa thuận nếu họ không biết trước liệu sau đó tòa án có thể ra lệnh hình phạt vi phạm hiến pháp hoặc luật khác hay không. Ông kêu gọi cần có nhiều cải cách hơn để hạn chế những thiệt hại do hệ thống thỏa thuận nhận tội gây ra.

Hiện tại, vẫn chưa rõ Tòa án Tối cao liệu có tiến hành xem xét lại những vấn đề rộng hơn của hệ thống này hay không. Tuy nhiên, những bất cập vẫn tiếp tục làm suy yếu lời hứa về sự công bằng trong tư pháp hình sự tại Mỹ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.