Tại sao dịch bệnh cyclospora ở Mỹ kéo dài mà nguyên nhân vẫn chưa rõ ràng?

Mùa hè năm 2023 ghi nhận sự gia tăng đột biến các ca bệnh do ký sinh trùng Cyclospora cayetanensis ở Mỹ, đang gây ra nhiều vụ tiêu chảy nghiêm trọng. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), số ca nghi ngờ và xác nhận nhiễm cyclospora đã vượt qua con số 11.500 ở 41 bang, gấp nhiều lần mức trung bình hàng năm từ 2.000 đến 4.000 ca. Đáng chú ý, hầu hết trường hợp này đều được xác định mắc bệnh trong nước, thay vì do du lịch quốc tế như các năm trước, khiến năm 2023 trở nên đặc biệt.

Giáo sư Keith Schneider, chuyên gia về an toàn thực phẩm tại Đại học Florida, cho biết: "Thông thường mỗi năm chỉ có khoảng 2.000-4.000 ca, trong đó 20% liên quan đến du lịch nước ngoài. Năm nay thì khác biệt rất lớn." Những tháng mùa hè thường chứng kiến dịch cyclospora gia tăng, khiến Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phải mở cuộc điều tra với ít nhất sáu ổ dịch lớn, bao gồm một dịch bệnh trải rộng trên chín bang được nghi ngờ liên quan đến xà lách băng-berg trồng ở Mexico.

Trong số nhiều điều khó hiểu xoay quanh cyclospora, điểm gây băn khoăn lớn nhất là ký sinh trùng này chỉ có thể tìm thấy duy nhất trong phân người. Việc nó xuất hiện trong thực phẩm hoặc nguồn nước đồng nghĩa với sự hiện diện của phân người, điều mà các nhà khoa học và cơ quan y tế chưa thể lý giải chính xác nguyên nhân lây nhiễm trong hệ thống nông nghiệp.

Tiến sĩ Mark Moorman, cựu giám đốc Văn phòng An toàn Thực phẩm thuộc FDA, nói: "Chẳng cần phải là nhà khoa học hay vi sinh, chỉ nhìn vào sự thật rằng nguồn gốc duy nhất là con người cũng đủ để suy luận". Tuy nhiên, cho đến nay chưa có sự minh chứng nào làm rõ con đường tiếp xúc ban đầu giữa phân người và thực phẩm, dù đã từng có nhiều bằng chứng gián tiếp gợi ý ký sinh trùng liên quan đến quá trình trồng và chế biến rau củ.

Ký sinh trùng cyclospora có thời gian ủ bệnh kéo dài, tới 2 tuần mới gây các triệu chứng như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy nhiều nước và đầy hơi. Người bệnh thường không nhận ra vấn đề sớm để tìm kiếm sự chăm sóc y tế kịp thời, dẫn đến việc phát hiện ca bệnh và nối dữ liệu nguồn lây chậm hơn từ 3 đến 4 tuần. Quy trình xác minh tại phòng xét nghiệm cũng tốn thời gian, trước khi chính quyền địa phương trả lời phỏng vấn bệnh nhân về các loại thức ăn đã dùng trong thời gian qua.

Điều tra dịch bệnh thường phải điều phối qua nhiều cấp với sự tham gia của CDC, FDA và các sở y tế bang. Việc truy vết phải dựa trên các dữ liệu mua hàng hoặc sao kê ngân hàng để giúp bệnh nhân nhớ lại những gì đã ăn, do đa số người không thể nhớ chính xác những món đã dùng nhiều tuần trước.

Mùa hè 2023, rau xà lách băng-berg được xem là mắt xích nghi vấn lớn trong đợt dịch bùng phát lớn nhất ở khu vực Trung Tây Mỹ, liên quan tới rau trồng tại Mexico. FDA cũng đang theo dõi một nhóm 72 ca khác chưa rõ nguồn gốc tại những bang khác.

Năm 2020, lần đầu tiên cyclospora được phát hiện trong môi trường nước kênh tưới ở một trang trại trồng rau củ ở Florida trong cuộc điều tra dịch bệnh liên quan đến sản phẩm Fresh Express, gồm xà lách băng-berg, cà rốt và bắp cải đỏ. FDA đã tiến hành đánh giá toàn diện và phát hiện ký sinh trùng trong hai mẫu nước kênh, mặc dù vẫn chưa thể khẳng định đây là nguồn gây dịch do hạn chế trong phương pháp xét nghiệm gen của ký sinh trùng.

Chuyên gia cho rằng nguồn nước tưới bị ô nhiễm phân người là phương tiện chính đưa cyclospora lên thực phẩm, nhưng lý do vì sao nước bị ô nhiễm vẫn là một bí ẩn. Nghiên cứu cho thấy người làm nông thường có nhà vệ sinh di động ở ruộng, tuy nhiên nguy cơ chất thải từ đó rò rỉ vào nguồn nước vẫn chưa được làm rõ. Ngoài ra, các sự cố rò rỉ hầm cầu, tràn hệ thống cống rãnh do mưa lớn cũng có thể gây ô nhiễm nước.

Tiến sĩ Jennifer McEntire, công tác trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, nhận định: "Rất khó để cho một cá nhân bị bệnh hay một tổ đội thu hoạch có thể làm nhiễm bẩn lượng lớn sản phẩm đủ để gây dịch như vậy. Nước là yếu tố thiết yếu nhất."

Dẫu có những phát hiện quan trọng, FDA chưa có quyền buộc các trang trại tiến hành kiểm tra nước tưới hay sản phẩm rau củ để phát hiện ký sinh trùng cyclospora do hiện chưa có luật định về vấn đề này. Toàn bộ việc kiểm tra dựa trên cơ sở tự nguyện, cũng như các công ty lớn mua thực phẩm như Kroger, Food Lion hay Costco có thể yêu cầu nhà cung cấp thực hiện kiểm tra để phòng ngừa dịch bệnh tái phát nhưng chưa phổ biến rộng rãi.

Giáo sư Kali Kniel, Đại học Delaware, bày tỏ: "Chúng ta đang chứng kiến năm bất thường với nhiều ổ dịch đồng thời, và đây là lúc mọi người bắt đầu quan tâm hơn đến cyclospora, điều đã bị bỏ quên trong nhiều năm."