Tại sao chính quyền lâm thời không thể chấm dứt lạm phát ở Venezuela

Báo cáo từ Ngân hàng Trung ương Venezuela (BCV) cho biết chỉ số giá tiêu dùng tháng 6 năm nay tăng 13,8%, đây chỉ là chỉ số của riêng tháng đó. Dự kiến lạm phát cả năm sẽ vượt ngưỡng 300%, mức cao nhất trên toàn cầu. Trước đó, tháng 5, chỉ số lạm phát được ghi nhận chỉ trong phạm vi một con số, điều mà chính quyền lâm thời tự hào cho là đã kiểm soát được tình hình. Tuy nhiên, đà tăng trở lại trong tháng 6 không chỉ là sự phục hồi tạm thời do thiên tai kép diễn ra ngày 24/6, mà còn thể hiện sự yếu kém và bất lực trong chính sách kiểm soát lạm phát của chính quyền hiện tại.

Nguồn gốc vấn đề xuất phát từ giai đoạn trước đó, khi Nicolás Maduro tiếp nhận một mức chi tiêu công không kiểm soát, với thâm hụt ngân sách vượt quá 10% GDP từ năm 2010, mặc dù Venezuela lúc đó được hưởng doanh thu dầu mỏ cao kỷ lục. Chính sách chi tiêu bùng nổ dưới thời Hugo Chávez nhằm mục tiêu duy trì sự ủng hộ chính trị, dựa trên kỳ vọng giá dầu luôn dao động trên 100 USD/thùng và khả năng vay nợ để bù đắp thâm hụt.

Trong giai đoạn 2008-2012, nợ công chính thức của Venezuela tăng gấp đôi, bao gồm cả nợ của tập đoàn dầu khí nhà nước Pdvsa. Lạm phát vẫn được kiểm soát dưới 30% nhờ nguồn thu dầu lớn giúp neo giá trong nước vào một đồng đô la giá rẻ. Tuy nhiên, chính sách này làm đồng bolívar bị đánh giá quá cao, dẫn đến dòng vốn tháo chạy và nguồn tiền mặt của Pdvsa bị cạn kiệt.

Khi giá dầu sụt giảm cuối năm 2014, hệ thống tài chính mong manh của Venezuela bắt đầu sụp đổ. Maduro, thiếu sức hút và sự tín nhiệm như người tiền nhiệm, vẫn duy trì chi tiêu công ở mức không bền vững, chuyển sang tài trợ bằng cách in tiền từ Ngân hàng Trung ương khi không còn khả năng vay nợ quốc tế.

Ông ta còn thuê chuyên gia Alfredo Serrano Mancilla quảng bá giả thuyết sai lệch cho rằng "lạm phát do sự tham lam của các nhà tư bản chứ không phải do in tiền", từng gọi ông này là "Đức Chúa Giêsu của kinh tế". Chính sách kinh tế này đã dẫn Venezuela vào đợt siêu lạm phát trầm trọng và kéo dài nhất trong lịch sử Mỹ Latinh, khiến đại đa số người dân chìm sâu trong nghèo đói và hàng triệu người phải di cư để tìm sống.

Cuối cùng, Maduro hiểu rằng phải ngăn chặn lượng tiền lưu thông tăng quá nhanh. Chính sách thắt chặt tiền tệ nghiêm ngặt được áp dụng giúp lạm phát giảm xuống còn một con số hàng tháng vào cuối năm 2021. Tuy nhiên, việc thắt chặt tín dụng, neo tỉ giá và cắt giảm chi tiêu công mạnh mẽ, đặc biệt ảnh hưởng đến thu nhập cán bộ và dịch vụ công, gây ra thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế.

Mục tiêu duy trì ổn định để tạo đà hồi phục sản xuất không đạt được do vấn đề cơ bản: thiếu niềm tin từ các nhà đầu tư và dân cư. Việc mất niềm tin này hình thành do hiệu quả kinh tế thấp kém của chính quyền, sự sụp đổ của thể chế nhà nước pháp quyền và sự lệ thuộc liên tục vào nguồn tài trợ từ Ngân hàng Trung ương.

Tính đến năm 2025, nợ tín dụng dành cho công ty nhà nước không phải ngân hàng, trong đó có Pdvsa, tăng hơn 3,5 lần và chiếm khoảng 5% GDP. Điều này cho thấy dù chi tiêu công đã giảm đáng kể về thực tế, thâm hụt ngân sách vẫn được bù đắp bằng nguồn tiền không hữu cơ do nền kinh tế suy giảm nghiêm trọng, nguồn thu thuế cũng gần như biến mất vì sản xuất kinh tế bị đánh sập.

Một phần thu nhập thuế là từ tiền bán dầu nhưng thực chất là tiền thu nhập từ nguồn thu dầu ở thị trường quốc tế chuyển về, không phải tiền mới in, nhưng cũng không tạo ra sản phẩm hay việc làm trong nước. Số tiền này cùng với tài trợ từ Ngân hàng Trung ương được tiêu dùng theo cách tùy tiện mà không mang lại đối ứng về giá trị sản xuất trong nước, làm vấn đề kinh tế thêm trầm trọng.

Điều cơ bản mà các nhà kinh tế thường bỏ qua khi phân tích lạm phát Venezuela là sự không hiệu quả và thiếu năng suất trong chi tiêu công. Tiền chi tiêu không tạo ra giá trị tương đương mà chủ yếu trả cho các yếu tố không góp phần tạo ra hàng hóa, dẫn tới nhu cầu tăng trong khi cung không theo kịp, đẩy giá lên cao.

Thông thường sản xuất hàng hóa công cộng không có thị trường nên không được định giá rõ, thường được tính dựa trên chi phí trả công cho các nhân tố đầu vào. Nhà nước là đơn vị chủ chốt sản xuất hàng hóa công cộng, nhưng thực tế ở Venezuela, nhà nước không tạo ra lợi ích mà gây nhiều ảnh hưởng tiêu cực như đàn áp, vi phạm quyền lợi, cản trở kinh tế, tham nhũng và hoạt động thương mại giả tạo.

Vì vậy, dù chính quyền tăng chi tiêu công, cung ứng hàng hóa và dịch vụ bù đắp nhu cầu đã bị phá hủy bởi chính các hành vi của nhà nước, khiến lạm phát không dừng lại được. Đây chính là một nhà nước thất bại - một trong những nguyên nhân không thể chữa trị của lạm phát hiện nay.

Phương pháp chống lạm phát dựa trên thắt chặt tiền tệ, tuy đã giúp giảm lạm phát xuống đầu số một vào năm 2021, hiện không còn phù hợp vì chỉ làm tăng thêm khó khăn kinh tế. Lượng tiền mặt ngoài lưu thông đang ở mức thấp nhất lịch sử nhưng không phải do lượng tiền mà là tốc độ tiêu thụ đồng bolívar trên thị trường, khi người dân nhanh chóng chi tiêu hay mua ngoại tệ nhằm tránh mất giá tài sản.

Tổng lượng tiền trong lưu thông vào cuối năm 2025 chỉ chiếm khoảng 2,5% GDP, kém xa con số khoảng 10% trong thời kỳ dân chủ trước đó. Lượng thanh khoản tiền mặt cũng chỉ hơn 3%, trong khi thời dân chủ lên tới 20-40%. Hệ thống tín dụng khi đó rất phát triển với nhân tố nhân tiền trên 3 lần và dư nợ tín dụng tương đương 15% GDP, cho thấy nền kinh tế từng hoạt động với cơ chế tài chính hiệu quả, hiện khó phục hồi mà không có động lực tài chính.

Để phục hồi kinh tế, việc đưa lại sự sôi động cho hệ thống tiền tệ là cần thiết, khuyến khích đầu tư, khởi nghiệp, việc làm sản xuất, dịch vụ hỗ trợ và các giao dịch tài chính liên quan. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là phải có thể chế vững mạnh, tạo dựng được niềm tin trong xã hội và cộng đồng doanh nghiệp. Nhưng hiện nay nền tảng thể chế ở Venezuela đang rất yếu kém do nhà nước suy yếu, thiếu minh bạch và không có hiệu quả hoạt động.

Sự đáp ứng yếu kém của chính quyền trước trận động đất ngày 24/6 đã được Transparency Venezuela đánh giá là đáng xấu hổ, với việc chậm trễ trong cứu hộ, cơ sở hạ tầng y tế, dịch vụ hỗ trợ và hoạt động cứu trợ bị trì trệ do tham nhũng, gây tắc nghẽn và kiểm soát chặt các nguồn lực.

Điều này cho thấy bộ máy nhà nước suy sụp, không vận hành được và bị biến dạng phục vụ mục đích kiểm soát và đàn áp xã hội thay vì phục vụ quốc gia, làm mất khả năng tái thiết đất nước.

Người đứng đầu ngành ngoại giao Hoa Kỳ, Marco Rubio, nhận thức rằng kế hoạch ổn định, phục hồi và chuyển tiếp chính trị Venezuela sẽ không thể dựa trên bộ máy nhà nước hiện nay. Các cuộc đàm phán gần đây giữa nhóm của Dinorah Figuera và Jorge Rodríguez tập trung vào việc thành lập Hội đồng Bầu cử Quốc gia mới và cải tổ Tòa án Tối cao, nhằm khôi phục thể chế và lòng tin trong dân chúng.

Tuy nhiên, hai yếu tố đang gây ảnh hưởng tiêu cực gồm: thiếu uy tín và tính hợp pháp của một số lãnh đạo đảng phái chính trị, đặc biệt là Jorge Rodríguez, vốn được xem là kẻ đầy quyền lực nhưng không được tín nhiệm. Thứ hai là sự phụ thuộc và ủng hộ quá mức của các lãnh đạo này với chính quyền Mỹ cũ, vì ưu tiên của Mỹ là kiểm soát tài nguyên dầu khí hơn là phục hồi dân chủ thực sự.

Điều này làm dấy lên câu hỏi liệu có thể duy trì một thỏa thuận thực sự hiệu quả dưới sự lãnh đạo của những nhân vật thiếu lòng tin và sự phục vụ cho lợi ích dân tộc không, trong khi dân chúng Venezuela vẫn đang phải đối mặt với nghèo đói và khát vọng lấy lại quyền tự chủ quốc gia.

Humberto García Larralde, chuyên gia kinh tế và giảng viên Đại học Trung ương Venezuela, là tác giả bài phân tích này. TalCual không chịu trách nhiệm về quan điểm của tác giả.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.