Nghệ sĩ Betye Saar sử dụng vật liệu tái chế để tái khẳng định bản sắc qua đời ở tuổi 99

Nghệ sĩ Betye Saar, một tên tuổi quan trọng trong phong trào Nghệ thuật Da đen và người tiên phong của nghệ thuật assemblage (lắp ghép), đã qua đời tại Los Angeles vào Chủ nhật vừa qua, chỉ vài ngày trước sinh nhật lần thứ 100 của bà. Theo thông tin từ Roberts Projects, phòng tranh gắn bó lâu năm với bà, Saar đã ra đi trong giấc ngủ an lành. Bà được biết đến với phong cách tạo hình ba chiều bằng những vật dụng tái chế và các đồ vật thu thập từ đời thường, nhằm đấu tranh chống lại các định kiến về phụ nữ và người Mỹ gốc Phi.

Đạt được sự chú ý khi ở tuổi trung niên, Saar đã tạo ra tác phẩm "The Liberation of Aunt Jemima" vào năm 1972, một tác phẩm đa phương tiện tái hiện hình ảnh người phụ nữ Mỹ gốc Phi theo khuôn mẫu “mammy” quen thuộc trong phim ảnh và quảng cáo. Tác phẩm mô tả một người phụ nữ cười tươi mặc váy hoa sặc sỡ và khăn đầu, tay cầm chổi và súng trường, đứng trước nền giấy nhãn xếp chồng của hộp bột bánh pancake Aunt Jemima. Qua đó, Saar muốn lên tiếng về cách phụ nữ da đen thường bị xem là đối tượng tình dục và lao động phục vụ trong xã hội.

Saar từng chia sẻ với NPR rằng đây là biểu tượng cho việc phụ nữ Mỹ gốc Phi bị đối xử như những “chiến binh nội trợ” và là đối tượng của sự phân biệt, kì thị.

Saar được xem là một trong những người đặt nền móng cho nghệ thuật assemblage, sử dụng đồ vật tái chế để thể hiện những thông điệp sâu sắc về chủng tộc và giới tính. Bà từng nói bản thân không chỉ tái chế vật liệu mà còn tái chế cảm xúc để phản ánh sự tức giận về phân biệt chủng tộc ở nước Mỹ. Tác phẩm "Aunt Jemima" đã mở đầu cho một chuỗi các tác phẩm của bà nhằm tái khẳng định hình ảnh người da đen trong xã hội.

Giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA), Christophe Cherix, cho biết ông đã làm quen và tìm hiểu về Saar trong hơn một thập niên qua và từng tổ chức một triển lãm cá nhân dành cho bà tại bảo tàng vào năm 2019. Cherix nhận xét rằng Saar đã biến đổi những hình ảnh phân biệt chủng tộc thành biểu tượng sức mạnh, khả năng chống chịu và đấu tranh của cộng đồng da đen.

Betye Saar sinh năm 1926 tại khu Watts, Los Angeles, mất cha khi còn nhỏ và lớn lên cùng mẹ là thợ may tại Pasadena. Từ nhỏ, bà đã có dịp nhìn thấy nghệ sĩ Simon Rodia xây dựng công trình điêu khắc lâu đời nổi tiếng Watts Towers bằng cách tận dụng những vật liệu phế thải. Đây chính là nguồn cảm hứng giúp bà phát triển niềm đam mê assemblage.

Tốt nghiệp ngành thiết kế tại Đại học California, Los Angeles năm 1949, Saar từng làm thiết kế thiệp, trang sức và đồ gia dụng trước khi bước vào sự nghiệp in ấn nghệ thuật với những chủ đề huyền bí. Đến những năm 1970, bà mới thực sự nổi bật với các tác phẩm assemblage có tính xã hội sâu sắc.

Tác phẩm của Saar được trưng bày tại nhiều bảo tàng danh tiếng trong nước như Bảo tàng Nghệ thuật Hạt Los Angeles, Bảo tàng Whitney, và Viện nghệ thuật đương đại Miami. Bà còn tiếp tục làm việc sáng tạo đến tận cuối đời, giữ được đam mê trong studio cá nhân.

Nhiều triển lãm đang tổ chức vinh danh nghệ sĩ trong năm nay, bao gồm các sự kiện tại New York Historical và Huntington Library ở California. Các chuyên gia bật mí Saar như một nhà thuật sĩ, biến những vật dụng từ lịch sử thành nguồn sức mạnh và biểu tượng cho tương lai tốt đẹp hơn.