Macquarie và câu chuyện tạo triệu phú từ các khoản phí cầu đường và dịch vụ đắt đỏ

Shemara Wikramanayake vừa chính thức nghỉ hưu, đánh dấu chặng đường gần 40 năm cống hiến cho Macquarie Group - tập đoàn tài chính lớn có trụ sở tại Sydney. Trong thời gian điều hành, bà đã giúp tăng doanh thu hàng năm của công ty khoảng 80% và gần như nhân đôi lợi nhuận. Hơn nữa, Wikramanayake còn giám sát sự chuyển đổi từ một công ty chuyên về hạ tầng tư nhân sang một ngân hàng thương mại hàng đầu toàn cầu với nhiều lĩnh vực kinh doanh đa dạng như giao dịch hàng hóa, tài chính tài sản chuyên biệt và quản lý tài sản.

Cổ đông của Macquarie đã nhìn thấy khoản lợi nhuận nhân ba lần trong vòng tám năm vừa qua thông qua cổ tức và lợi tức vốn, cùng với nhiều lý do để cảm ơn sự lãnh đạo của Wikramanayake. Tuy nhiên, công chúng tại Úc và một số quốc gia khác nhìn nhận vấn đề này khác đi. "Nhà máy triệu phú" của Macquarie được xây dựng trên một chuỗi các thương vụ tư nhân hóa cơ sở hạ tầng, vốn đem lại lợi nhuận lớn cho tập đoàn nhưng đồng thời khiến người dùng phải chịu các dịch vụ có giá cao hoặc chất lượng kém.

Thí dụ điển hình nhất cho vấn đề này là Thames Water tại Vương quốc Anh, công ty nước được tư nhân hóa dưới chính phủ Thatcher và sau đó được nhóm liên doanh do Macquarie dẫn đầu mua lại năm 2006. Macquarie và các nhà đầu tư đã thu về hàng tỷ bảng tiền cổ tức trong khi đồng thời gánh thêm khoản nợ khổng lồ lên công ty. Đến năm 2017, Macquarie đã bán lại cổ phần nhưng tình hình dịch vụ đã trở nên tệ hại không thể cứu vãn.

Đến nay, chính phủ Anh vẫn đang đối mặt với bài toán khó khăn giữa việc tái quốc hữu hóa hay áp dụng mô hình hỗn hợp vốn dĩ không khả thi. Trong bối cảnh hạn hán diễn ra tại Wales cùng nhiều khu vực khác trong nước Anh phải áp dụng lệnh cấm sử dụng vòi nước, việc kiểm soát và cải tổ Thames Water trở thành đề tài nóng bỏng. Thủ hiến vùng Greater Manchester, Andy Burnham, đã kêu gọi thực thi quyền sở hữu công đối với Thames Water hồi tháng 6 vừa qua.

Tại Úc, tư nhân hóa cũng mang lại những tranh cãi tương tự. Sân bay Sydney được bán cho liên doanh do Macquarie dẫn đầu và nhanh chóng tăng hàng loạt các khoản phí dịch vụ. Ủy ban Cạnh tranh và Tiêu dùng Úc (ACCC) khẳng định sân bay này hoạt động như một độc quyền và việc giám sát giá cả không mang lại hiệu quả cần thiết. Việc này đã được dự báo và cũng được phản ánh trong nhiều báo cáo về thị trường.

Macquarie cũng được biết đến là người khởi xướng ngành đường cao tốc thu phí tư nhân tại Úc, tạo ra các hệ thống giao thông đắt đỏ và vận hành kém hiệu quả. Hệ thống thu phí tại Sydney bị chỉ trích là một mạng lưới "rời rạc và hoạt động kém". Ở phạm vi quốc tế, thương vụ về đường cao tốc 407 ở Ontario cũng gây thiệt hại cho người dân địa phương nhưng lại mang lại lợi nhuận lớn cho các nhà đầu tư của Macquarie.

Macquarie không phải là trường hợp duy nhất của tập đoàn phát triển dựa trên các hợp đồng sinh lợi từ những dịch vụ công. Công ty CSL, một trong những doanh nghiệp giá trị nhất của Úc, được thành lập từ việc tư nhân hóa Commonwealth Serum Laboratories vốn đã từng tạo ra nhiều đổi mới trong ngành y sinh. Ngay sau khi tư nhân hóa, CSL được ký hợp đồng dài hạn cung cấp các sản phẩm chiết xuất từ huyết tương với mức giá cao hơn nhiều.

Số tiền thu được đã giúp CSL mở rộng mua bán quốc tế, trở thành tập đoàn lớn mạnh như hiện nay. Tuy nhiên, các nghiên cứu về sản phẩm có tính thương mại thấp hơn như thuốc giải rắn độc và vắc xin phòng bệnh nhiệt đới lại bị cắt giảm hoặc giao lại cho các viện nghiên cứu công lập và đại học.

Tương tự, các cuộc tư nhân hóa khác cũng diễn ra với sự ca ngợi về hiệu quả tư nhân trong khi nguồn vốn công vẫn được duy trì rộng rãi. Hãng Qantas được hưởng quyền ưu tiên như một hãng hàng không quốc gia nhưng đồng thời cho thấy sự thờ ơ với lợi ích của hành khách và nhân viên ngoài lợi nhuận. Telstra thì buộc người dân phải mua lại mạng lưới điện thoại xây dựng dưới quyền sở hữu công với chi phí rất lớn cách đây vài năm.

Rất may, các nhà hoạch định chính sách cuối cùng cũng nhận ra những ảnh hưởng bất lợi do các vụ tư nhân hóa và nhà đầu tư tài chính gây ra. Cách đây không lâu, Infrastructure Australia còn ca ngợi các mô hình tài chính sáng tạo và các trường đại học mở giảng dạy về "kỹ thuật tài chính" nhưng giờ đây những khái niệm này bị nghi ngờ và xem là gây hại.

Nhà bình luận Anh Anthony Hilton từng viết về vụ sụp đổ của Carillion, một công ty chủ chốt trong các dự án tài chính tư nhân, cho rằng hệ quả là do việc đề cao kỹ thuật tài chính hơn các kỹ thuật thực thụ, ưa chuộng tài chính ngoài bảng cân đối kế toán hơn việc chi trả công khai, và tôn vinh khu vực tư hơn khu vực công.

Người dân có thể tôn trọng những thành tựu của Shemara Wikramanayake với Macquarie Group, nhưng mỗi lần đóng phí cầu đường hay trả các khoản phí đỗ xe sân bay đắt đỏ, họ nên nhớ rằng sự giàu có của "nhà máy triệu phú" này bắt nguồn từ các khoản phí đó.