Gowon và Ojukwu: Cuộc tranh cãi không hồi kết về cuộc nội chiến Nigeria

Hơn nửa thế kỷ sau khi súng nổ im lặng, Nigeria vẫn chưa thể thoát khỏi bóng ma của cuộc nội chiến. Mới đây, cựu Tổng thống Yakubu Gowon đã xuất bản cuốn hồi ký “My Life of Duty and Allegiance”, tái khơi lại những tranh cãi vốn tưởng chừng đã khép lại từ lâu. Ông Gowon cáo buộc cố lãnh đạo miền Đông, Chukwuemeka Ojukwu, đã truyền bá phiên bản sai lệch về Thỏa thuận Aburi 1967, biến cuộc đàm phán ở Ghana thành cái cớ cho việc thúc đẩy ly khai, trong khi âm thầm vận chuyển vũ khí đến khu vực Đông Nigeria và công khai tuyên truyền hòa bình. Tác giả cũng dẫn chứng vụ tai nạn máy bay ở Bắc Cameroon năm 1966 để chứng minh việc chuẩn bị vũ khí bị gián đoạn.

Nội dung hồi ký đặt lại câu hỏi cơ bản về nguyên nhân khởi phát cuộc chiến, và nguyên nhân sâu xa của mâu thuẫn giữa Đoàn kết quốc gia và quyền tự trị khu vực Đông Nam Nigeria. Gowon nhấn mạnh rằng Thỏa thuận Aburi không hề cho phép việc chia tách đất nước, trong khi đó Ojukwu lại bóp méo kết quả để duy trì vị thế và quyền lực của ông.

Để hiểu sâu hơn nguyên nhân, cần nhắc lại những sự kiện khởi đầu xung đột: Cuộc đảo chính tháng 1/1966 diễn ra với việc sát hại nhiều lãnh đạo cấp cao của miền Bắc như Thủ tướng Abubakar Tafawa Balewa và Thống đốc Ahmadu Bello, trong khi các đảo chính viên chủ yếu là người Igbo. Bắc Nigeria coi đây là một cuộc tấn công sắc tộc, bởi những chính khách người Igbo vẫn sống sót. Sau đó, Tướng Johnson Aguiyi-Ironsi, người Igbo, lên nắm quyền và quyết định thay đổi thể chế liên bang sang hệ thống đơn nhất, làm tăng thêm sự lo ngại về sự thống trị của người Igbo trong khu vực miền Bắc.

Tháng 7/1966, phe miền Bắc thực hiện đảo chính đáp trả, khiến Tướng Ironsi và thống đốc vùng Tây Adekunle Fajuyi bị giết. Yakubu Gowon sau đó trở thành người đứng đầu đất nước. Chuỗi sự kiện này đã làm gia tăng mâu thuẫn sắc tộc và dẫn đến nhiều cuộc thảm sát nhắm vào người Igbo tại các thành phố miền Bắc, với thiệt hại về người được ghi nhận từ 10.000 đến 30.000 người. Hơn nữa, hàng ngàn người sống sót chạy về phía Đông để tránh bạo lực, tạo nên làn sóng tị nạn và thù hận sâu sắc.

Trong bối cảnh này, lãnh đạo khu vực Đông, Ojukwu, cho rằng Nigeria không còn khả năng bảo vệ người dân Đông Nigeria và đề nghị các đảm bảo hoặc quyền tự trị để tồn tại. Hội nghị Aburi được tổ chức nhằm mục đích kết thúc căng thẳng, song các bên không thống nhất ý nghĩa thực sự của những thỏa thuận đạt được. Gowon khẳng định hòa bình là thiết yếu và chưa từng chấp nhận chia cắt đất nước, trong khi Ojukwu coi đây là tiền đề cho sự ly khai.

Quan điểm hòa bình được nhìn nhận dưới nhiều góc độ. Theo triết gia chính trị Johan Galtung, “hòa bình tiêu cực” chỉ là sự vắng mặt của súng đạn, còn “hòa bình tích cực” bao hàm công lý và công bằng xã hội. Trong trường hợp Nigeria, ý nghĩa của hòa bình khác biệt với từng nhóm dân cư, làm khó khăn cho quá trình hàn gắn thực sự.

Cuộc nội chiến kết thúc với hàng triệu người chết, phần lớn do nạn đói và dịch bệnh. Hình ảnh trẻ em Biafra suy dinh dưỡng vẫn là một biểu tượng đau đớn của châu Phi. Gowon từng hứa “Không có người chiến thắng, cũng không có người bị thua” nhằm hàn gắn đất nước và tái hòa nhập cộng đồng Biafra. Tuy nhiên, nhiều người Nigeria vẫn đặt câu hỏi liệu lời hứa đó có được thực hiện trọn vẹn hay chỉ là khẩu hiệu suông.

Ojukwu vẫn là nhân vật gây tranh cãi: Ngược lại với việc bị tố cáo là đã kéo miền Đông vào một cuộc chiến đẫm máu, nhiều người bênh vực ông cho rằng cuộc khủng hoảng thực chất là sự đổ vỡ lòng tin giữa các nhóm sắc tộc, không chỉ là cuộc tranh giành quyền lực. Họ đặt câu hỏi: nếu Ojukwu chỉ muốn quyền lực, tại sao không tiến hành một cuộc đảo chính thay vì tuyên bố thành lập Biafra?

Trên thực tế, Nigeria chưa từng có một cuộc nhìn nhận toàn diện và sâu sắc về cuộc chiến. Việc Ojukwu không để lại hồi ký đầy đủ và bản thân các lãnh đạo như Gowon cũng chưa công khai thảo luận đầy đủ trách nhiệm phần mình khiến sự thật lịch sử trở nên mơ hồ. Hơn nữa, các vấn đề sắc tộc, sự phân biệt đối xử, và thảm họa an ninh vẫn tồn tại và tương tự như những năm 1960.

Vấn đề an ninh vẫn là thách thức lớn đối với Nigeria ngày nay. Tháng trước tại bang Oyo, các băng nhóm vũ trang đã tấn công trường học, bắt cóc học sinh và giáo viên, lặp lại nỗi sợ hãi của những năm trước cuộc nội chiến. Điều này cho thấy nhà nước Nigeria vẫn chưa thể bảo vệ tốt nhất người dân mình.

Bài học quan trọng rút ra từ cuộc chiến và những tranh luận gân đây của Gowon là Nigeria cần phải chuyển tư duy sang sự công bằng, tin cậy và sự bao gồm để duy trì đoàn kết. Việc xóa bỏ mâu thuẫn không đơn thuần chỉ là ký kết thỏa thuận hay loại bỏ tiếng súng, mà còn là giải quyết tận gốc những vết thương xã hội và đảm bảo an ninh cho tất cả người dân.

Cuốn hồi ký của Gowon được phát hành hơn một tháng qua, nhưng sự im lặng cho thấy cuộc tranh luận vẫn chưa tìm được câu trả lời thỏa đáng, cho dù nó làm sống lại ký ức và nỗi đau lịch sử.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.