Doanh nghiệp thời AI: Từ ‘mamut zombie’ đến chuyển hướng ngoạn mục trong kỷ nguyên đổi mới nhanh chóng

Trong tập bốn của mùa đầu tiên phim Succession, nhân vật Kendall Roy ví cha mình, Logan Roy, là một “khủng long đang gầm thét lần cuối trước khi bị thiêu hủy bởi thiên thạch”. Hình ảnh về thiên thạch đại hồng thủy được dùng phổ biến để mô tả sự gián đoạn do trí tuệ nhân tạo (AI) gây ra, khi nhiều doanh nghiệp và mô hình kinh doanh trở nên lỗi thời chỉ trong thời gian ngắn. Các công ty “zombie” (chết đi sống lại) cũng là một hình ảnh quen thuộc, bên cạnh phép ẩn dụ chiếc mặt trời tắt dần mà con người không nhận ra ngay lập tức – một ý tưởng được nhà sáng tạo Carlos Pérez đề cập lần đầu cách đây 10 năm.

Vậy nếu một công ty vẫn tiếp tục hoạt động trong tình trạng lỗi thời với mức độ tụt hậu lớn như vậy thì sao? Chúng ta có thể hình dung đó là một “mamut zombie” – một sinh vật khổng lồ đi loạng choạng trong khi thiên thạch rơi xuống và mặt trời tắt dần. Mô tả này tương tự sinh vật huyền thoại dracolich, một con rồng chỉ còn bộ xương nổi tiếng trong trò chơi Dungeons & Dragons.

Giới nghiên cứu vận dụng nhiều biểu tượng lấy cảm hứng từ động vật để mô tả biến động và hệ thống phức tạp trong đổi mới. Nassim Taleb đưa ra khái niệm “thiên nga đen” – những sự kiện cực đoan, khó dự báo nhưng có tác động rất lớn, nằm ngoài suy nghĩ “phân phối chuẩn” thông thường. Ông cho rằng chúng ta sống trong “Extremistán”, nơi các sự kiện dường như bất khả thi lại xảy ra thường xuyên hơn dự đoán.

Trái lại, “tê giác trắng” là khái niệm do Michelle Wucker đề xuất để chỉ những rủi ro rõ ràng, dễ nhận biết và có thể sẵn sàng đối mặt – như sự tiến bộ của AI mà thế giới đang chứng kiến. Cuốn sách của bà từng được Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhắc tới trong Đại hội Đảng Cộng sản ba năm trước, khẳng định sự cần thiết của việc “đối mặt với thiên thạch” trên đường phát triển.

Trong lĩnh vực AI, những nhân viên giúp tăng năng suất vượt trội được gọi là “kỳ lân lai” (chimera), gợi hình ảnh sinh vật huyền thoại hòa trộn nhiều loài động vật. Công nghệ gia Rebeca Hwang đồng thời giới thiệu biểu tượng “bizon” – loài vật chạy thẳng vào tâm bão để vượt qua nhanh nhất, tượng trưng cho tư duy chủ động và quyết đoán đối mặt với khó khăn.

Trong khi các ẩn dụ phong phú mô tả sự thay đổi, thực tế gần đây chứng kiến các doanh nghiệp xoay chuyển chiến lược cực kỳ nhanh chóng và mạnh mẽ, vượt xa các quy chuẩn quản trị truyền thống.

Ví dụ, Allbirds – thương hiệu giày bền vững từng định giá đến 4 tỷ USD – đã bán toàn bộ mảng kinh doanh giày cho American Exchange Group với giá chỉ 39 triệu USD hồi tháng 3-2026. Công ty này sau đó chuyển đổi hoàn toàn thành NewBird AI, cung cấp dịch vụ thuê hạ tầng GPU cho các nhà phát triển AI đang thiếu hụt chip. Cổ phiếu của họ tăng vọt nhờ có sẵn niêm yết Nasdaq và câu chuyện chuyển mình ấn tượng.

Công ty AI Real Brocketarge, thành lập năm 2015 và niêm yết trên Nasdaq, với số nhân viên thấp và không có văn phòng riêng đã mua lại tập đoàn bất động sản Re/MAX với giá 880 triệu USD. Đây là ví dụ về mô hình kinh doanh có thể được nhân rộng khi AI xâm nhập các ngành truyền thống.

K Wave Media, tập đoàn giải trí Hàn Quốc chuyên về K-pop và K-drama, từ bỏ kế hoạch tích trữ đến 10.000 bitcoin, thanh lý toàn bộ lượng bitcoin nắm giữ, và bán mảng giải trí để giảm nợ. Công ty này chuyển hướng đầu tư đến trung tâm dữ liệu và GPU, đổi tên thành Talivar Technologies. Tuy nhiên, thị trường phản ứng tiêu cực khi giá cổ phiếu giảm 24% ngay trong ngày thông báo.

Starbucks cũng thể hiện sự điều chỉnh chiến lược rõ nét khi không gia hạn hợp đồng phần mềm bên ngoài, thay vào đó xây dựng hệ thống nội bộ, khép kín. Việc này làm cổ phiếu các nhà cung cấp phần mềm giảm 4% cùng phiên giao dịch. Nhà lập trình Luke Pierce đánh giá đây là dấu hiệu lớn cho thấy các tập đoàn không muốn tiếp tục trả tiền cho phần mềm không phù hợp mà muốn phát triển “bộ đồ” riêng phù hợp với mình hơn.

Cuối cùng, Envirotech Vehicles (EVTV), nhà sản xuất xe điện niêm yết Nasdaq, đã nhanh chóng hoàn tất sáp nhập với Azio AI Corporation, chuyên phát triển hạ tầng và trung tâm dữ liệu AI, trong thỏa thuận trị giá 750 triệu USD, vượt khởi điểm 480 triệu USD. EVTV rẽ hướng hoàn toàn khỏi mảng xe điện, đầu tư vào hạ tầng AI với hợp đồng 27,9 triệu USD có thể mở rộng lên 100 triệu USD, vừa đổi tên thành Azio AI Holdings và chuyển mã giao dịch từ EVTV sang AZIO.

Những bước chuyển mình mạnh mẽ từ các ngành kinh doanh truyền thống sang công nghệ AI đặt ra câu hỏi về tốc độ của quá trình thay đổi. Trong khi các ông lớn công nghệ cho rằng mọi thứ sẽ diễn ra rất nhanh, nhiều nhà kinh tế lại dự báo quá trình chuyển tiếp sẽ có những ma sát, khiến hiện tượng thiên thạch hay các hình mẫu đổi mới diễn ra từ từ chậm lại, không phải tất cả đều xảy ra cùng lúc.

Những câu chuyện về “mamut zombie” hay “dracolich” chỉ mới là cách để hiểu về sự thay đổi mang tính hệ thống và phức tạp mà thế giới đang trải qua trong thời đại AI. Việc các doanh nghiệp nhanh chóng điều chỉnh để thích nghi là bước đi bắt buộc nhằm sinh tồn và phát triển lâu dài trên thị trường toàn cầu đang biến động.

Thay đổi không chỉ là xu hướng mà còn là lẽ sống bắt buộc đối với các doanh nghiệp hiện nay, những bài học từ các ví dụ trên sẽ góp phần giúp các lãnh đạo nhận diện đúng hiểm họa, nắm bắt cơ hội và triển khai chiến lược phù hợp trong kỷ nguyên công nghệ số.