Mỹ và Saudi Arabia ký thỏa thuận hạt nhân dân sự gây lo ngại căng thẳng khu vực

Ngày 23/7/2026, Mỹ và Saudi Arabia đã ký kết một thỏa thuận hợp tác về chương trình hạt nhân dân sự, nhằm hỗ trợ Riyadh trong việc phát triển năng lượng hạt nhân và đảm bảo các tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt. Các bộ trưởng năng lượng của hai nước cũng đồng thời ký thêm một thỏa thuận liên quan đến các biện pháp kiểm soát an ninh hạt nhân.

Thông tin từ Wall Street Journal cho biết, thỏa thuận này có thể lần đầu tiên tạo điều kiện cho Saudi Arabia tiến hành làm giàu uranium, một quá trình công nghệ quan trọng có thể được sử dụng cho cả mục đích dân sự và quân sự. Hai bên sẽ tiến hành nghiên cứu chung để xem xét tính khả thi của việc xây dựng cơ sở làm giàu uranium tại Saudi Arabia và nếu được chấp thuận, các công ty Mỹ sẽ tham gia xây dựng và vận hành dự án này.

Thỏa thuận cũng quy định các công ty Mỹ sẽ giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng ngành công nghiệp hạt nhân Saudi Arabia trong vòng 30 năm, đồng thời hạn chế sự tham gia của các đối thủ nước ngoài. Đây là con đường nhạy cảm, bởi uranium được làm giàu ở mức thấp dùng làm nhiên liệu cho nhà máy điện hạt nhân, nhưng nếu được làm giàu ở mức cao, nó có thể trở thành nguyên liệu cho vũ khí hạt nhân.

Thời điểm công bố thỏa thuận là vấn đề nhạy cảm khi Mỹ đang tiếp tục chiến sự tại Iran, mà chính phủ Mỹ cùng Israel cho rằng Tehran có thể đang phát triển vũ khí hạt nhân. Iran đã nhiều lần phủ nhận các cáo buộc này.

Saudi Arabia trước đây chưa từng có chương trình vũ khí hạt nhân nhưng Hoàng tử Mohammed bin Salman đã thúc đẩy mạnh mẽ chương trình năng lượng hạt nhân dân sự của nước này. Ông khẳng định Riyadh không có ý định phát triển vũ khí hạt nhân, tuy nhiên nếu Iran bước đi đó thì Saudi Arabia sẽ "theo kịp càng sớm càng tốt".

Do đó, thỏa thuận này làm dấy lên mối lo ngại rằng công nghệ hạt nhân nhạy cảm có thể lan rộng thêm trong một khu vực vốn đang rất căng thẳng về chính trị và an ninh.

Thỏa thuận cần được trình lên Quốc hội Mỹ để phê duyệt, nhưng hiện đã có những phản đối. Một số vấn đề chưa được làm rõ như quyền kiểm tra của các thanh tra quốc tế với các cơ sở hạt nhân Saudi Arabia, khiến nhiều nhà lập pháp lo ngại.

Dù Saudi Arabia đã ký Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí hạt nhân (NPT) và thỏa thuận kiểm soát với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), nước này chưa phê chuẩn bản phụ lục mở rộng cho phép thanh tra kỹ hơn. New York Times dẫn lời các quan chức chính phủ Mỹ cho biết, chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã phải nhượng bộ cho phép hạn chế tiếp cận một số địa điểm với thanh tra quốc tế trong thỏa thuận mới.

Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio bác bỏ các quan ngại này, nhấn mạnh thỏa thuận áp dụng các biện pháp an ninh nghiêm ngặt và cho rằng nếu các nước muốn phát triển chương trình hạt nhân dân sự thì Mỹ nên là đối tác chứ không phải những quốc gia khác.

Thỏa thuận cũng có ý nghĩa kinh tế và chiến lược khi các công ty Mỹ được kỳ vọng nhận các hợp đồng trị giá hàng tỷ USD trong xây dựng ngành công nghiệp hạt nhân Saudi Arabia. Riyadh đồng thời cũng đang thương thảo với Trung Quốc và Nga về hợp tác năng lượng hạt nhân.

Chính quyền Trump được cho là muốn giới hạn ảnh hưởng của các cường quốc này tại Saudi Arabia và tận dụng thỏa thuận để đặt chương trình hạt nhân của Saudi Arabia dưới sự kiểm soát của Mỹ.

Các nhà phê bình cảnh báo thỏa thuận có thể vi phạm các chính sách không phổ biến vũ khí hạt nhân của Mỹ và kích thích các nước vùng Vịnh theo đuổi chương trình hạt nhân riêng. Trong số các nước có thể bị ảnh hưởng có Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập.

Việc Saudi Arabia tiếp cận công nghệ hạt nhân nhạy cảm có thể tạo áp lực buộc các nước khác cũng phải tăng cường phát triển chương trình hạt nhân của họ, góp phần làm gia tăng nguy cơ chạy đua vũ khí hạt nhân trong khu vực.

Quan hệ hợp tác giữa Saudi Arabia và Pakistan cũng được chú ý, hai nước gần đây tăng cường hợp tác. Sau các cuộc tấn công của Israel vào đại diện Hamas tại Qatar, Riyadh và Islamabad đã ký thỏa thuận cho phép Saudi Arabia tiếp cận chương trình hạt nhân của Pakistan.

Dưới thời Tổng thống Joe Biden, sự hợp tác hạt nhân giữa Mỹ và Saudi Arabia gắn liền với việc bình thường hóa quan hệ giữa Riyadh và Jerusalem, nhưng cuộc chiến ở Gaza đã khiến các diễn biến đó bị đình trệ.

Thông báo ngày 23/7/2026 không đề cập đến chuyện Saudi Arabia phải công nhận Israel, điều này khiến giới chức Israel phản đối. Chính phủ Israel đặc biệt lo ngại việc Saudi Arabia có thể làm giàu uranium tại chỗ sẽ trực tiếp đe dọa an ninh quốc gia của họ.

Tuy nhiên, ngày 24/7, Tổng thống Donald Trump khẳng định thỏa thuận sẽ chỉ có hiệu lực khi Saudi Arabia đồng ý bình thường hóa quan hệ với Israel trong khuôn khổ Abraham Accords.

Thông tin được tổng hợp từ hãng tin dpa.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.