Cảm xúc và ngôn ngữ dưới góc nhìn hiện đại của Zygmunt Bauman trong kỷ nguyên số

Zygmunt Bauman, nhà xã hội học và triết gia người Ba Lan, sinh ngày 19/11/1925 tại Poznan và mất ngày 9/1/2017 ở Leeds, Anh. Ông là một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu sắc trong tư duy xã hội đương đại. Xuất thân từ gia đình Do Thái, Bauman từng chạy trốn chủ nghĩa phát xít, tham gia chiến đấu trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, và sau khi rời Ba Lan năm 1968, ông tiếp tục sự nghiệp học thuật tại Đại học Leeds. Ông tạo dựng danh tiếng thế giới nhờ khái niệm “hiện đại lỏng” để miêu tả sự mong manh của các mối quan hệ con người và tính bất ổn ngày càng tăng trong cấu trúc xã hội hiện nay.

Khái niệm hiện đại lỏng của Bauman cho thấy những yếu tố vốn từng vững chắc giờ đây trở nên tạm thời, dễ thay đổi. Trong bối cảnh này, cảm xúc và ngôn ngữ cũng không còn cố định, mà mang tính chất linh hoạt, dễ bay hơi và thay đổi tùy thuộc môi trường kỹ thuật số. Các mạng xã hội như Instagram, TikTok hay Twitter (nay là X) khiến cảm xúc trở thành tài sản có thể đo lường, chia sẻ và giao dịch một cách tức thời với lượng rất lớn người tiếp cận toàn cầu.

Cảm xúc trong kỷ nguyên số thường biểu hiện dưới dạng các biểu tượng cảm xúc (emoji), “like”, hay các tương tác ngắn gọn khác trên mạng xã hội, tạo nên một nền văn hoá nhanh, nông, ưu tiên hình ảnh và sự hiện diện tức thời hơn là sự thấu hiểu sâu sắc. Những mối quan hệ cũng đang dịch chuyển theo hướng ngắn hạn, dễ thay đổi: tình yêu và tình cảm dường như bị chi phối bởi logic tiêu dùng, phù hợp với sự hài lòng tức thì, loại bỏ nhanh những liên kết không còn đem lại cảm xúc tích cực.

Ngôn ngữ cũng chịu ảnh hưởng của sự linh hoạt tương tự. Trong môi trường mạng xã hội, từ ngữ sinh ra và lụi tàn nhanh chóng theo xu hướng, ví dụ như các từ mới đầy trào lưu như “cringe” hay “random”. Các nền tảng truyền thông đề cao sự ngắn gọn, sắc nét và tính lan truyền, khiến ngôn ngữ trở thành công cụ biểu đạt nhất thời, thiếu chiều sâu và liên tục kéo dài sự gián đoạn, sự chưa hoàn thiện và sự chuyển tiếp liên tục.

Đồng thời, người dùng thay đổi cách thức sử dụng ngôn ngữ tuỳ theo từng nền tảng và đối tượng tiếp nhận, đồng nghĩa với việc bản sắc ngôn ngữ không còn đồng nhất mà ngày càng phân mảnh, biểu hiện sự đa dạng và biến ảo của cá nhân trong từng môi trường giao tiếp khác nhau. Đây cũng là một khía cạnh của hiện đại lỏng trong ngôn ngữ.

Theo Bauman, công nghệ dù mang lại sự kết nối liên tục nhưng cũng tạo ra khoảng cách và sự cô lập. Việc đòi hỏi phản hồi tức thời trong các nền tảng mạng xã hội khiến người dùng phải chịu áp lực lớn, dẫn đến trạng thái lo âu đặc trưng trong các tương tác kỹ thuật số. Nỗi sợ bị phớt lờ hay chậm trả lời làm các mối quan hệ trở nên mong manh, dễ tổn thương, trong khi nhu cầu về sự ổn định và sâu sắc vẫn luôn hiện hữu nhưng chưa thực sự được đáp ứng.

Sự tiện lợi của môi trường số không đồng nghĩa với sự phát triển của mối quan hệ bền vững hay sự thân mật thật sự. Thay vì gần gũi, nhiều người trải nghiệm cảm giác bị lạc lõng, một sự kết nối nhuốm màu giải trí hơn là sự giao tiếp sâu sắc về mặt cảm xúc. Bauman cảnh báo rằng công nghệ đã thay đổi cách con người cảm nhận và trải nghiệm tình yêu, từ giao tiếp trực tiếp sang các giao dịch nhanh, qua các nền tảng với sự đánh đổi về chiều sâu và độ bền vững.

Người dùng đặt câu hỏi về tính bền vững của cảm xúc giữa dòng chảy không dứt của thông tin kỹ thuật số, cũng như giá trị của lời nói khi hình ảnh và sự biểu đạt tức thì được ưu tiên. Từ đó, các mối quan hệ và cảm xúc ngày càng mang màu sắc giao dịch, dễ tổn thương và dễ bị thay thế.

Trong bối cảnh đó, sự hiểu biết về sự dịch chuyển của cảm xúc và ngôn ngữ đóng vai trò then chốt để nhận thức rõ hơn về cách con người xây dựng và duy trì các mối quan hệ xã hội trong xã hội ngày càng được kết nối và điều khiển bởi công nghệ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.