Payada Argentina đương đại: nghệ thuật cổ xưa vẫn sống động qua giao lưu với rap

Payada được coi là nghệ thuật hát ứng khẩu cổ xưa nhất của nhân loại, bắt nguồn từ truyền thống Hispanic và phát triển mạnh mẽ trong đời sống đồng quê của Argentina cũng như nhiều nước Mỹ Latinh khác. Đây không chỉ là một hình thức biểu diễn nghệ thuật mà còn thể hiện khả năng thơ ca nhanh nhạy, chứa đựng sự nhạy cảm, trí tuệ và tính dí dỏm đặc trưng của người nông dân và người dân bản địa. Qua các thế hệ, các payadores nối tiếp nhau như những nhà triết học tức thời, giữ gìn và phát huy nghệ thuật độc đáo này.

Trong lịch sử, payada có nhiều giai thoại về sự ganh đua, thậm chí mâu thuẫn và đe dọa nghiêm trọng, nhưng nó cũng là bản sắc văn hóa quý giá góp phần phản ánh tâm hồn và tình cảm của một dân tộc biểu tượng cho sự kiên trì và sáng tạo nghệ thuật.

Emanuel Gabotto (43 tuổi) và David Tokar (44 tuổi) là những payadores tiêu biểu hiện nay tại Argentina và khu vực Rio de la Plata. Họ không chỉ giữ vững di sản nghệ thuật mà còn tham gia các hoạt động kết nối với giới rap freestyle qua các "batallas de gallos" - những cuộc đấu đối kháng giữa payadores và rapper, thể hiện sự hòa quyện và đồng thời phân biệt các phong cách. Các video ghi lại sự kiện này trên YouTube minh chứng cho sự gặp gỡ nền văn hóa khác biệt nhưng cùng chia sẻ tinh thần sáng tạo và đối đáp nhanh trí.

David Tokar nhận xét rằng, dù có sự giao thoa, payada và rap vẫn giữ rõ nét đặc trưng riêng và khán giả của mỗi thể loại không bị hòa lẫn. Cả hai phong cách có thể kết hợp trong các chương trình như "Payadores y raperos" mà họ đã cùng thực hiện, thể hiện sự tương hỗ khéo léo giữa truyền thống và hiện đại.

Payada có thể được xem như hậu duệ của các nhà hát hát rong, hay juglares, thời Trung cổ châu Âu, thậm chí có liên hệ từ các haedos của Hy Lạp cổ, những người đã truyền tụng những bài sử thi như Homer được coi như payador thời cổ đại. Ở Argentina, từ giữa thế kỷ 18, các gaucho đã thực hành hình thức sáng tác, kể chuyện và truyền tin qua các bài hát ứng khẩu tại các quán rượu truyền thống và lều trại nông thôn.

Đặc biệt, payada còn có thể xem như hình thức báo chí truyền miệng đầu tiên, khi các payadores cưỡi ngựa đi từ nơi này sang nơi khác để truyền tải những tin tức, sự kiện qua các câu thơ có vần điệu, nhanh gọn và dễ nhớ.

Argentina từng là quê hương của nhiều payadores lừng danh như Gabino Ezeiza - người gốc châu Phi tại Buenos Aires giữa thế kỷ 19, được xem là biểu tượng bất diệt của payada Rio de la Plata. Huyền thoại khán giả còn truyền tai rằng Carlos Gardel và Razzano từng biết đến ông qua những sự kiện chính trị thời đó. Ngoài ra, José Betinotti, "El payador de las madres" là một trong những đại diện tiêu biểu, với tác phẩm "Pobre mi madre querida" được ghi âm bởi chính Gardel.

David Tokar chia sẻ rằng payada giúp anh hình thành kỷ luật, con đường sống và mở rộng cộng đồng thân thiết như một gia đình nhỏ. Anh đã có dịp đi nhiều nơi, quốc gia khác nhau, nhờ nghệ thuật này. Emanuel Gabotto xem payada như một phong cách sống, nơi anh không ngừng học hỏi thông qua việc nghe và tham gia tranh luận qua những tranh cãi của payadores từ các vùng khác nhau như Cuba, Puerto Rico, Uruguay và Chile, đồng thời gắn kết với các hoạt động xã hội qua nhóm Payadores Solidarios, hỗ trợ người nghèo và lan tỏa những giá trị đạo đức qua âm nhạc.

Emanuel phản ánh rằng mặc dù trong cộng đồng payadores có nhiều quan điểm khác nhau về chính trị, tôn giáo hay bóng đá, thì sự gắn kết, yêu thương dành cho nghệ thuật này không phân biệt luồng tư tưởng hay lớp người. Đối với họ, payada gần như là một đại học khác biệt, nơi truyền tải tinh thần đoàn kết và yêu thương.

David Tokar nhấn mạnh các payadores của từng vùng như Salta, Patagonia hay La Pampa có phong cách riêng biệt do ảnh hưởng môi trường sống và trải nghiệm cá nhân. Truyền thống payada cũng phổ biến ở Uruguay, Chile và nhiều quốc gia Mỹ Latinh khác như Cuba, Mexico, Puerto Rico, Venezuela, Colombia, góp phần củng cố một kho tàng nghệ thuật dân gian phong phú khu vực Rio de la Plata và rộng hơn.

David Tokar kể lại quá trình đến với nghệ thuật từ những năm nhỏ ở quê nhà San Vicente, bắt đầu học hát, thơ ca và đàn để đệm từ sớm. Cùng với sự ngưỡng mộ các payadores trên sóng radio, anh dần rèn luyện khả năng và niềm đam mê này thành sự nghiệp. Emanuel Gabotto xuất thân từ gia đình có truyền thống payada ở Dolores, thành phố thuộc Buenos Aires, tiếp tục con đường cha ông truyền lại, học hỏi từ cộng đồng xã hội và phát triển sự nghiệp của mình qua các cuộc thi và biểu diễn.

Emanuel nhận định rằng các nghệ sĩ nhạc rock Argentina như Moris, León Gieco hay Luis Alberto Spinetta cũng có thể được xem như những payadores thời hiện đại với sự sáng tạo về thơ ca, sử dụng hình ảnh nghệ thuật và kỹ thuật biểu diễn đầy ấn tượng. Một số nghệ sĩ rock hiện đại cũng tỏ ra quan tâm và học hỏi từ payada, như Gustavo Ginol của La Mississippi hay Botafogo.

Payada không chỉ dành riêng cho nam giới mà còn có sự hiện diện và đóng góp quan trọng của các nữ nghệ sĩ như Ruperta Fernández, một payadora kiêm thầy thuốc từ Entre Ríos vào cuối thế kỷ 19. Các nữ payadora hiện đại tiêu biểu gồm Marta Suint, Liliana Salvat, María Susana Repetto - mẹ của Emanuel Gabotto và là nguồn cảm hứng lớn của anh. Gia đình và truyền thống đóng vai trò quan trọng trong hành trình nghệ thuật của nhiều payadores.

Guitar được xem là nhạc cụ biểu tượng đồng hành cùng payada, với các tiết tấu phổ biến gồm milonga campera và milonga pampena, bên cạnh truyền thống ít người biết đến mang tên cifra - dòng nhạc dân gian cổ xưa của vùng đồng bằng sông Paraná. Sự pha trộn của những yếu tố này tạo nên nét đặc trưng độc đáo cho phong cách trình diễn.

Dạng thi đối đáp“contrapunto” được xem là phần hấp dẫn nhất của payada, nơi các nghệ sĩ giao lưu, thử thách tài năng, tốc độ ứng khẩu, trí tuệ và sự linh hoạt. Có những cuộc đấu kéo dài suốt nhiều ngày, điển hình như trận đối đầu nổi tiếng ngày 23/7/1884 giữa Gabino Ezeiza và Juan de Nava tại Paysandú, Uruguay. Sự kiện này đã được tưởng niệm định kỳ từ năm 1996.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.