Cuộc Giám Định Chỉ Trích Bảo Tàng Lịch Sử Mỹ Trên Đồi Capitol

Tuần qua, Anthea Hartig, giám đốc Bảo tàng Lịch sử Mỹ thuộc hệ thống Smithsonian, xuất hiện tại Quốc hội Mỹ trong bối cảnh chịu áp lực lớn từ các thành viên đảng Cộng hòa. Bà được gọi đến điều trần liên quan đến báo cáo dài 162 trang của Nhà Trắng cáo buộc bảo tàng hoạt động với tư duy chính trị cực đoan và hướng tiếp cận lịch sử bi quan quá mức, đặc biệt tập trung vào những mặt tiêu cực như nô lệ. Hartig đã nhiều lần khẳng định tình yêu mãnh liệt của mình với đất nước, kể cả việc đề cập đến nguồn gốc gia đình từ thời Chiến tranh Cách mạng Mỹ, song điều đó không làm giảm đi những câu hỏi nghi ngờ về lòng yêu nước mà một số đại biểu đặt ra trong quá trình điều trần.

Cuộc đối chất này không chỉ là buổi điều trần thông thường mà mang tính chất một phiên xử công khai trên Đồi Capitol, với việc đảng Cộng hòa dùng nó làm công cụ để thúc đẩy nỗ lực của cựu Tổng thống Donald Trump trong việc ảnh hưởng đến cách bảo tàng trình bày lịch sử Mỹ công khai. Nhà Trắng đã theo đuổi suốt hơn một năm nhằm loại bỏ những gì họ gọi là "tư tưởng sai lệch" khỏi Smithsonian, nhằm chống lại quan điểm mà Trump đánh giá là quá bi quan về các vấn đề lịch sử như nô lệ.

Qua hai ngày điều trần, các nghị sĩ Dân chủ phản bác mạnh mẽ cáo buộc đảng Cộng hòa và Nhà Trắng đưa ra về tính chính trị hóa bảo tàng, đồng thời bảo vệ tính độc lập của Smithsonian với các bằng chứng và báo cáo riêng cho thấy lỗi kỹ thuật trong báo cáo của Nhà Trắng. Trong khi đó, phe Cộng hòa liên tục trích dẫn các phát ngôn của Hartig, ví dụ như câu nói trong một hội thảo năm 2021 rằng "yêu nước rất phức tạp", được chính quyền Trump dùng để ám chỉ bà thiếu lòng yêu nước.

Trên thực tế, phiên điều trần nhanh chóng chuyển thành cuộc kiểm tra lòng trung thành, khi các đại biểu đưa ra những câu hỏi buộc phải trả lời "có" hoặc "không" một cách áp đặt, loại bỏ mọi sắc thái phức tạp trong cách nhìn nhận lịch sử. Ví dụ, Hartig đề cập muốn thay đổi cách tiếp cận “America First” của bảo tàng đã bị cắt ngang ngay khi bà mới nói đến. Nhiều câu hỏi mang tính chất ngụ ý và mang đậm tính tuyên truyền được đặt ra về việc bảo tàng có nên nhấn mạnh hơn các mặt tích cực của lịch sử Mỹ hoặc chỉ tập trung vào các hiện vật nhất định theo ý kiến của các đại biểu.

Lịch sử bảo tàng Smithsonian cho thấy sự độc lập tương đối trước chính sách hành pháp, nhưng vẫn không tránh khỏi áp lực chính trị định kỳ. Tình huống hiện nay gợi nhớ lại vụ tranh cãi tại Bảo tàng Không gian và Hàng không những năm 1990 về triển lãm máy bay Enola Gay, khi các phe đối lập cũng cáo buộc bảo tàng thiếu lòng yêu nước vì trình bày đầy đủ sự kiện vụ ném bom nguyên tử. Thời điểm đó, dù giám đốc bảo tàng từng bị buộc phải từ chức, Smithsonian vẫn có tiếng nói bảo vệ việc trình bày sự thật một cách trung thực và cân bằng.

Trong khi sự chỉ trích của chính quyền Trump đi kèm với việc thay đổi nội dung trưng bày liên quan đến các sự kiện gây tranh cãi, như việc điều chỉnh các chú thích trình bày hai lần luận tội ông Trump và sự ra đi của Giám đốc Phòng Trưng bày Chân dung Quốc gia Kim Sajet, quyền hạn của Nhà Trắng hạn chế trong việc can thiệp sâu vào Smithsonian do cấu trúc pháp lý đặc biệt của bảo tàng. Tuy nhiên, Quốc hội vẫn kiểm soát tài chính và giám sát cơ quan này thông qua Hội đồng quản trị, do đó các nỗ lực gây áp lực từ lập pháp trở nên nổi bật hơn.

Bảo tàng Lịch sử Mỹ sở hữu hơn 1,7 triệu hiện vật, với nhiều triển lãm đề cập đến kỷ nguyên thành lập quốc gia cùng các nhân vật tiêu biểu như George Washington và các biểu tượng như Quốc kỳ Hoa Kỳ. Mặc dù vậy, cách bảo tàng kể câu chuyện lịch sử được đặt dưới kính hiển vi, bị đánh giá là thiếu yêu nước hoặc thiếu tôn vinh quốc gia khi cập nhật các chủ đề nhạy cảm như quyền của người chuyển giới hay những trang đen tối của lịch sử như chế độ nô lệ.

Các đại biểu đảng Cộng hòa còn yêu cầu bảo tàng nhấn mạnh vai trò của Mỹ trong việc kết thúc chế độ nô lệ, tuy nhiên các chuyên gia học giả như sử gia David Blight đã làm rõ rằng điều đặc biệt của Mỹ là đã cho thấy sự khốc liệt của cuộc nội chiến để chấm dứt chế độ này, chứ không phải nước đầu tiên hủy bỏ nô lệ.

Bất kể có những tranh cãi chính trị căng thẳng, Smithsonian tiếp tục là biểu tượng văn hóa quan trọng thể hiện sự phức tạp của quá trình phát triển nước Mỹ qua lăng kính lịch sử đa chiều. Việc bảo vệ tính trung thực và tư duy phê phán trong lĩnh vực lịch sử vẫn là một thách thức lớn đối với các tổ chức văn hóa trước sức ép từ các quan điểm chính trị khác nhau.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.