Kiên quyết trừng phạt và làm gương cho những kẻ chiếm đoạt sông hồ ở Bangladesh

Năm 2019, Tòa án cấp cao Bangladesh đã ra phán quyết công nhận các con sông và dòng chảy là thực thể sống, một bước đột phá trong công cuộc bảo vệ môi trường và duy trì hệ sinh thái nước. Lệnh này đem lại kỳ vọng sẽ chấm dứt các hành vi xâm phạm và làm ô nhiễm sông ngòi sau nhiều thập kỷ, giúp hồi sinh tài nguyên nước quý giá của quốc gia. Tuy nhiên, trên thực tế, tình trạng chiếm dụng trái phép và ô nhiễm nguồn nước vẫn chưa được kiểm soát hiệu quả.

Một trong những nguyên nhân chính là Ủy ban Bảo vệ Sông ngòi Quốc gia - cơ quan trung tâm được giao nhiệm vụ giám hộ các con sông - chưa được trao quyền pháp lý và hành chính đầy đủ để thực thi vai trò của mình một cách hiệu quả. Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý cấp huyện và địa phương cùng các tổ chức công như PAUBO, vốn có trách nhiệm bảo vệ sông, lại bị cáo buộc can thiệp sai luật và gây trở ngại cho công tác bảo tồn.

Sông Amtola ở huyện Khulna là một điển hình sống động cho những vấn đề trên. Năm 2023, chính quyền huyện Khulna đã cho thuê phần sông rộng khoảng 60 mẫu Anh của Amtola với giá 110.000 taka mỗi năm trong thời hạn 6 năm, qua danh nghĩa "hồ đóng kín" cho Hiệp hội Hợp tác Ngư nghiệp Gangaramapur. Hành động này đi ngược lại quy định pháp luật và quyết định của tòa án cao cấp năm 2019, đồng thời vi phạm Luật tiếp nhận sở hữu nhà nước và quyền tài sản công năm 1950.

Việc cho thuê này đi kèm với hoạt động xây dựng các hàng rào tre trúc cản trở luồng nước tự nhiên qua hai cửa van tại hai đầu sông và một cửa van trung tâm tại nơi gọi là Khajurtola, làm phá vỡ sự lưu thông tự nhiên của dòng chảy. Sông và các con lạch kết nối trực tiếp với nông nghiệp, khử nước và nguồn thủy sản của khu vực, nên sự cản trở đã tác động tiêu cực trực tiếp và gián tiếp đến sinh kế của khoảng 50.000 người dân vùng lân cận.

Bên cạnh đó, việc xâm nhập nước mặn để nuôi tôm hùm còn gây hại cho đất canh tác và môi trường tự nhiên, khiến nguồn tài nguyên đất và nước sa mạc hóa đáng kể. Người dân địa phương từ lâu đã bất bình và tổ chức các cuộc vận động, tranh chấp pháp lý để ngăn chặn việc cho thuê sông trái phép này.

Hoạt động cho thuê sông Amtola từng bị tòa án đình chỉ sau 12 năm phản đối mạnh mẽ từ cộng đồng. Song, chính quyền địa phương vẫn tiếp tục tiến hành thỏa thuận trái luật với nhóm nhận thuê có liên hệ với một nhà lãnh đạo có ảnh hưởng thuộc Đảng Awami đã mất quyền năm 2024, trong bối cảnh các phong trào xã hội lớn sắp diễn ra.

Vấn đề hợp pháp và đạo đức của việc cho thuê sông dưới danh nghĩa hồ đóng kín ở Bangladesh không chỉ là câu chuyện tại Amtola mà còn xảy ra ở nhiều nơi khác. Những cáo buộc về tình trạng các cơ quan chính quyền cấp huyện, xã và các cơ quan liên quan tham gia vào việc tổ chức hoặc làm ngơ cho hoạt động xâm hại sông ngòi đã được cộng đồng bảo vệ môi trường phản ánh từ nhiều năm nay.

Dù vậy, rất ít hoặc không có biện pháp xử lý đối với những người đứng đầu liên quan, dù họ có vai trò trong việc làm hại sông ngòi. Theo quan điểm của chuyên gia, các cá nhân và tổ chức tham gia vào việc cho thuê phải được đưa ra trách nhiệm trước pháp luật để tạo tiền lệ cảnh tỉnh.

Mặc dù Ủy ban bảo vệ sông ngòi quốc gia được tuyên bố là người giám hộ pháp lý các con sông, tổ chức này vẫn chưa đủ năng lực về mặt pháp lý và hành chính để ngăn chặn các hành vi xâm phạm và ô nhiễm. Chính phủ hiện đang xem xét sửa đổi luật liên quan nhằm tăng cường năng lực và tính tự chủ cho ủy ban này.

Việc trao cho Ủy ban bảo vệ sông quyền tự chủ là yếu tố cần thiết để ngăn chặn hiệu quả các hành vi chiếm dụng và làm ô nhiễm sông ngòi tại Bangladesh, đồng thời bảo vệ bền vững nguồn nước và môi trường tự nhiên cho tương lai.