Thị trường mẹ mang thai hộ ở Mỹ: Khi cơ thể trở thành hàng hóa

Từng xuất hiện trên bảng thông báo của các trường đại học, quảng cáo tìm người hiến trứng hiện nay chủ yếu được đăng tải trên internet. Các chương trình "tìm người hiến trứng" thường trả từ 10.000 USD trở lên, thậm chí có những khoản tiền cao hơn được ghi nhận. Các yếu tố như thành tích học tập tốt, hình ảnh đẹp, vận động viên thành công hay bằng cấp từ các trường đại học danh tiếng như Harvard có thể nâng mức thù lao này.

Nước Mỹ là nơi phát triển mạnh mẽ nhất ngành y tế sinh sản thương mại; các công ty cung cấp dịch vụ này quảng bá hàng trăm hồ sơ người hiến trứng và cả những người sẵn sàng mang thai hộ. Các văn phòng pháp lý soạn thảo hợp đồng, các phòng khám thực hiện cấy phôi được kiểm tra gen kỹ lưỡng cho mẹ mang thai hộ. Một cơ sở y tế tại Connecticut từng quảng cáo tự hào đã tham gia "tạo ra" hàng nghìn trẻ em nhờ dịch vụ này.

Mỹ không có luật quốc gia thống nhất quản lý thị trường hàng tỷ USD này. Mỗi bang có quyền quyết định về việc cho phép mang thai hộ và trả tiền cho người mang thai. Một số bang như Louisiana duy trì các quy định rất nghiêm ngặt, trong khi California trở thành trung tâm chính của ngành công nghiệp này.

Hiện có 31 bang cho phép các loại hợp đồng mang thai hộ dưới các hình thức khác nhau, trong 15 bang còn lại thì không có luật lệ cụ thể nào quy định về việc này.

Từ những năm 1990, các tòa án ở California đã công nhận quyền của cha mẹ muốn nhận con (bất kể họ kết hôn hay thuộc nhóm đồng tính hay khác giới). Mang thai hộ đã được thiết lập và thu hút cả những khách hàng quốc tế.

Bang này có quy định cho phép cha mẹ tương lai và mẹ mang thai tự thỏa thuận, chính quyền can thiệp ít vào việc thiết kế hợp đồng. Thường thì quyền nuôi dưỡng trẻ được xác định thông qua hợp đồng hoặc phán quyết tòa án trước khi bé chào đời.

Tại nhiều bang khác, mẹ mang thai hộ không cần phải nhường quyền nuôi dưỡng trẻ ngay từ lúc bé ra đời. Trường hợp người mang thai dùng trứng của chính mình ("genetic surrogacy"), cô ấy vẫn có thể có quyền hợp pháp đối với đứa trẻ. Nhưng loại phổ biến hơn hiện nay là "gestational surrogacy", tức phôi được tạo ra từ trứng của người khác, nên mẹ mang thai thường không có quyền pháp lý với con.

Hiện không có luật cấm chọn người hiến trứng theo ngoại hình, trình độ học vấn hoặc chủng tộc. Các phôi được thụ tinh cũng được sàng lọc bằng chẩn đoán tiền cấy ghép và xét nghiệm di truyền, một số cơ sở còn quảng cáo các dịch vụ này để thu hút khách hàng. Đây được xem là quyền tự chủ sinh sản, nhưng nhiều ý kiến chỉ trích cho rằng nó mang tính eugenics (chủ nghĩa ưu sinh).

Mỹ không có sổ đăng ký công khai các ca mang thai hộ, nên con số chính xác không rõ. Một thống kê trong ngành ước tính năm qua có khoảng 4.000 ca sinh do mẹ mang thai hộ. Thông tin về thu nhập, nghề nghiệp, chủng tộc, động cơ và ảnh hưởng sức khỏe của mẹ mang thai không được thu thập đầy đủ.

Chênh lệch về thu nhập rõ ràng khi mẹ mang thai kiếm được trung bình khoảng 60.000 USD, trong khi khách hàng cần chi trả tổng chi phí có thể lên tới hơn 100.000 USD.

Nhiều bang có đạo luật bảo vệ mẹ mang thai hộ và người hiến trứng như Connecticut yêu cầu mẹ mang thai phải đã từng sinh con, được khám sức khỏe tâm lý và thể chất, và có luật sư riêng do khách hàng chi trả. Hợp đồng không được chia sẻ luật sư cho cả hai bên. Một số bang như New York ban hành "tuyên ngôn quyền lợi" cho mẹ mang thai, quy định bà mẹ có quyền quyết định y tế suốt thai kỳ mà không thể ủy quyền hợp đồng, và yêu cầu các trung tâm môi giới phải có giấy phép hoạt động.

Dù hợp đồng quy định chi tiết quá trình thai nghén và can thiệp y tế, những bang như New York và Connecticut cũng xác định rằng không ai có quyền điều khiển thân thể mẹ mang thai bằng hợp đồng. Mẹ mang thai không thể bị buộc phải phá thai hay sinh mổ nếu không đồng ý.

Các yêu cầu về chế độ ăn uống hay hành vi sinh hoạt thường không có hiệu lực pháp lý nhưng lại phổ biến trong thực tế. Quyền mẹ mang thai chỉ liên quan đến cơ thể bà ta trong thời kỳ mang thai, không đề cập đến quyền nuôi con.

Nhiều bang cố gắng bảo vệ quyền lợi của đứa trẻ, ví dụ ở Connecticut người đặt hàng không thể từ chối nhận con sau khi biết bé mắc khiếm khuyết hay sinh đa thai. Tuy nhiên, các kẽ hở vẫn tồn tại, như cha mẹ có thể nhượng con cho nhận con nuôi.

Mẹ mang thai nếu gặp áp lực tài chính hay tâm lý có thể phải chấp nhận các yêu cầu của khách hàng, ví dụ như mang thiết bị theo dõi sức khỏe có truyền dữ liệu. Các tranh chấp về việc phá thai cũng có thể dẫn đến kiện bồi thường dân sự.

Việc bãi bỏ quyền phá thai ở một số bang như Florida khiến tình huống của mẹ mang thai trở nên phức tạp hơn. Florida cấm phá thai trong hầu hết các trường hợp nhưng cho phép mang thai hộ, khiến mẹ mang thai ở đây không có quyền tự chủ cơ thể cao như tại các bang như Connecticut.

Hệ thống pháp luật của nhiều bang đứng trên quyền tự do hợp đồng và quyền sinh sản cá nhân, coi việc cấm mang thai hộ là vi phạm các quyền này. Thuật ngữ "mẹ mang thai hộ" trong tiếng Anh đã được thay thế bằng "surrogates", "surrogate carriers" hoặc "gestational carriers", tách biệt người mang thai với vai trò xã hội là "mẹ"; người sinh con không được tự động coi là mẹ theo luật pháp Mỹ.

Khác với Đức, nơi mang thai hộ bị coi là không thể chấp nhận về pháp lý do sự bảo vệ quyền con người và phẩm giá, pháp luật Mỹ ưu tiên quyền tự chủ cá nhân và ít có sự can thiệp của nhà nước.

Điều này dẫn đến nghịch lý khi ở Mỹ đa số các bang cấm mại dâm nhưng lại cho phép hoặc không quy định chặt chẽ mang thai hộ, trái lại ở Đức thì ngược lại. Phân biệt này liên quan đến cách nhìn nhận đạo đức xã hội và mục đích của hợp đồng trong việc sinh sản so với mại dâm.

Đây cũng cho thấy sự phức tạp trong nhận thức pháp lý và xã hội về sự thương mại hóa cơ thể con người và quyền sinh sản, gắn liền với khác biệt văn hóa, pháp luật và lịch sử của từng quốc gia.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.