Những điểm chính
- Giáo sư Wumi Iledare đề nghị Nigeria tập trung vào xây dựng thị trường dầu khí cạnh tranh và minh bạch thay vì chỉ tranh luận về giá xăng bán lẻ.
- Các yếu tố ảnh hưởng lớn đến giá xăng gồm biến động tỷ giá, giá dầu thế giới, chi phí vận chuyển và sự cạnh tranh hạn chế trong nước.
- Chính sách trợ cấp nhiên liệu phổ cập được cho là tốn kém và méo mó thị trường; nên chuyển sang trợ cấp người dân nhằm hỗ trợ nhóm dễ bị tổn thương.
- Ông kêu gọi thực thi đầy đủ Luật Dầu khí và công khai minh bạch cơ chế định giá để tăng niềm tin của người dân.
- Khung đánh giá PEWI gồm bốn tiêu chí: hiệu quả kinh tế, vận hành, công bằng xã hội và đạo đức, giúp điều chỉnh chính sách giá xăng.
Chuyên gia kêu gọi đổi hướng thảo luận về giá xăng
Giáo sư danh dự ngành kinh tế dầu khí, Wumi Iledare, vừa công khai đề xuất Chính phủ Liên bang Nigeria chuyển trọng tâm cuộc thảo luận từ mức giá xăng RON 95 (Premium Motor Spirit - PMS) sang việc hoàn thiện hệ thống thị trường dầu khí hạ nguồn để đảm bảo tính cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả. Người dân nên quan tâm nhiều hơn đến cơ chế định giá liệu có vận hành công bằng hay không, thay vì chỉ than phiền giá xăng cao.
Trong buổi phỏng vấn với truyền hình Television Continental hôm thứ Hai, ông cho biết sau khi bỏ trợ cấp nhiên liệu, tranh cãi về giá xăng đã trở nên đầy cảm xúc, nhưng điều quan trọng hơn là làm sao để các tổ chức thị trường hoạt động hiệu quả và công bằng.
Yếu tố ảnh hưởng giá xăng tại Nigeria hiện nay
Wumi Iledare phân tích, việc loại bỏ trợ cấp không làm mất các yếu tố kinh tế quyết định đến giá bán lẻ xăng dầu. Những yếu tố chính ảnh hưởng đến giá tại các trạm xăng gồm: biến động tỷ giá hối đoái, giá dầu thô và sản phẩm tinh chế trên thị trường quốc tế, chi phí vận chuyển, sự cạnh tranh hạn chế trong thị trường nội địa và sự bất ổn của nền kinh tế vĩ mô.
Ông phản bác quan điểm cho rằng chỉ cần tăng công suất lọc dầu trong nước thì giá xăng sẽ giảm ngay, khẳng định dù sản xuất trong nước là yếu tố chiến lược quan trọng cho an ninh năng lượng, Nigeria vẫn chịu ảnh hưởng từ thị trường thế giới do dầu thô được định giá toàn cầu và nhiều nguyên liệu đầu vào vẫn quy đổi theo USD.
Cơ chế giá bất đối xứng và bài toán thị trường
Chuyên gia này cũng nhấn mạnh hiện tượng "định giá bất đối xứng": giá xăng tăng nhanh khi chi phí sản xuất hoặc cung ứng tăng, nhưng giảm chậm khi chi phí này giảm xuống. Đây là đặc điểm thường thấy ở các thị trường không hoàn hảo, khi doanh nghiệp chuyển gánh nặng chi phí tăng cho người tiêu dùng ngay lập tức nhưng dè dặt khi giảm giá.
Ông cho rằng giá cao không đồng nghĩa thị trường thất bại, mà quan trọng là mức độ cạnh tranh có đủ mạnh để phản ánh đúng biến động chi phí không. Việc này đòi hỏi sự quản lý thị trường chặt chẽ hơn, minh bạch hơn và tăng cường sự tham gia của khu vực tư nhân.
Thay thế trợ cấp nhiên liệu bằng hỗ trợ người nghèo
Thay vì quay lại trợ cấp xăng dầu, Wumi Iledare đề xuất chuyển nguồn lực của Nhà nước sang hỗ trợ trực tiếp cho nhóm yếu thế thông qua các chính sách xã hội thiết thực như phát triển hệ thống giao thông công cộng, hỗ trợ vận chuyển cho học sinh và người lao động, phiếu điện tử cho hộ thu nhập thấp… Như vậy, khoản ngân sách sẽ được sử dụng hiệu quả hơn và không làm méo mó thị trường.
Ông nhấn mạnh trợ cấp dạng phổ cập không chỉ gây tốn kém ngân sách mà còn làm biến dạng kinh tế, đề cao việc trợ cấp người dân thay vì trợ cấp sản phẩm.
Yêu cầu thực thi mạnh mẽ Luật dầu khí và minh bạch giá
Giáo sư cũng kêu gọi tăng tốc thực hiện Luật Dầu khí Nigeria (Petroleum Industry Act), vốn đặt ra khung pháp lý để thúc đẩy cạnh tranh, minh bạch và thu hút đầu tư trong lĩnh vực hạ nguồn dầu khí. Ông đề nghị cơ quan quản lý công bố định kỳ cách tính giá xăng, các giả định sử dụng trong việc định giá, cũng như các loại thuế, phí và chi phí vận chuyển để người dân hiểu hơn về cơ chế giá.
Đăng ký bản tin QMVN
Nhận tin tổng hợp mỗi sáng - chỉ những bài đáng đọc, không spam.
Ông cho biết niềm tin của công chúng vào quá trình phi trợ cấp sẽ tăng lên khi thị trường được vận hành rõ ràng, công bằng và minh bạch.
Khung đánh giá chính sách giá xăng theo bốn tiêu chí PEWI
Iledare giới thiệu khung PEWI gồm bốn câu hỏi quan trọng để đánh giá chính sách giá xăng: hiệu quả kinh tế, hiệu quả vận hành, công bằng xã hội và đạo đức chính sách. Nếu một chính sách không đáp ứng đầy đủ bốn tiêu chí này cần được xem xét điều chỉnh.
Nigeria cần tiếp tục cải cách thị trường dù giá xăng có cao, không nên quay lại trợ cấp hoặc từ bỏ thị trường vì mục tiêu cuối cùng là có cơ chế định giá hiệu quả, minh bạch và công bằng, giúp người tiêu dùng được lợi, nhà đầu tư tin tưởng và nền kinh tế bền vững hơn.
Bối cảnh tranh luận giá xăng ở Nigeria
Kể từ khi loại bỏ trợ cấp nhiên liệu vào năm 2023 và áp dụng Luật Dầu khí mới, giá xăng tại Nigeria chịu tác động lớn bởi tỷ giá hối đoái, giá dầu thế giới, điều kiện cung ứng trong nước cũng như sự cạnh tranh giữa các nhà bán lẻ. Mặc dù giá dầu thô thế giới đã giảm từ mức cao do xung đột Trung Đông và áp lực tỷ giá có phần giảm bớt, người tiêu dùng vẫn thắc mắc tại sao giá xăng trong nước lại không giảm tương ứng.
Trước tình hình này, Chính phủ Nigeria cùng các cơ quan quản lý như Cơ quan Quản lý Dầu khí Trung hạ nguồn Nigeria (NMDPRA) và Ủy ban Cạnh tranh và Bảo vệ Người tiêu dùng đã cảnh báo các doanh nghiệp không được lợi dụng tình hình để trục lợi hoặc thực hiện hành vi chống cạnh tranh, đồng thời thúc đẩy sự minh bạch hơn trong việc thể hiện chi phí thay thế và giá cả tại các cây xăng.
Chính phủ cũng đã tổ chức nhiều cuộc họp với các nhà lọc dầu và đầu mối truyền tải, trong đó có Nhà máy Lọc dầu Dangote, nhằm đảm bảo giá bán lẻ phản ánh đúng điều kiện thị trường trong bối cảnh thị trường dầu khí hạ nguồn hoàn toàn tự do.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao Giáo sư Wumi Iledare không đề xuất trợ cấp xăng dầu trở lại?
Ông cho rằng trợ cấp phổ cập tốn kém, gây méo mó kinh tế và không hiệu quả; thay vào đó đề nghị chuyển sang hỗ trợ trực tiếp cho người nghèo.
Những yếu tố nào ảnh hưởng đến giá xăng tại Nigeria sau khi bỏ trợ cấp?
Các yếu tố gồm biến động tỷ giá hối đoái, giá dầu thô quốc tế, chi phí vận chuyển, cạnh tranh trong thị trường nội địa và sự bất ổn kinh tế.
Khung PEWI do Giáo sư Iledare đề xuất gồm những tiêu chí gì?
Khung gồm bốn tiêu chí: hiệu quả kinh tế, hiệu quả vận hành, công bằng xã hội và đạo đức chính sách.
Chính phủ Nigeria đã làm gì để đảm bảo giá xăng minh bạch và công bằng?
Chính phủ phối hợp với các cơ quan quản lý và doanh nghiệp để giám sát hoạt động, ngăn chặn lợi dụng giá và thúc đẩy minh bạch cơ chế định giá.
Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.
