Quan hệ tài chính Trung Quốc - Indonesia dưới sức ép chủ nghĩa dân tộc tài nguyên

Trước năm 2009, khi kinh tế Trung Quốc tăng trưởng nhanh gấp đôi hiện nay, tập đoàn tư nhân Tsingshan Group đã âm thầm đặt cược vào Indonesia, khai thác tiềm năng dự trữ niken khổng lồ của quốc gia này. Niken là kim loại công nghiệp thiết yếu trong sản xuất thép không gỉ và ngày càng quan trọng trong công nghệ pin hiện đại.

Nhờ việc tận dụng được nguồn dự trữ lớn nhất thế giới và củng cố quyền kiểm soát nguồn cung từ thượng nguồn, Tsingshan đã vươn lên trở thành nhà sản xuất thép không gỉ hàng đầu toàn cầu, lọt vào danh sách Forbes Global 500 năm 2021. Năm 2025, doanh thu của tập đoàn đạt 432 tỷ nhân dân tệ (63,8 tỷ USD), với hoạt động ở nhiều quốc gia như Zimbabwe và Mỹ.

Từ một bước đi tìm kiếm nguyên liệu thô, hiện nay quan hệ thương mại giữa Trung Quốc và Indonesia đã mở rộng ra lĩnh vực chế biến kim loại hạ nguồn, sản xuất cũng như dịch vụ tài chính. Tổng thể, mối quan hệ này đóng góp vào sự hình thành một hệ sinh thái kinh tế liên kết ngày càng chặt chẽ giữa hai nền kinh tế lớn của châu Á, như nhận định của giáo sư Zhao Xijun, Đại học Nhân dân Trung Quốc.

Chính quyền Indonesia dưới thời Tổng thống Prabowo Subianto, bắt đầu nhiệm kỳ cuối năm 2024, đã tập trung tăng giá trị gia tăng từ khoáng sản nội địa, đặc biệt là niken - nguyên liệu quan trọng trong sản xuất pin lithium-ion và xe điện (EV). Họ tìm cách thu hút vốn đầu tư nước ngoài cho hoạt động chế biến sâu nhằm sản xuất các linh kiện có giá trị cao hơn.

Indonesia đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 2 triệu xe điện và 12 triệu xe hai bánh điện lưu thông trên đường, trong bối cảnh hiện có khoảng 11 triệu ô tô hoạt động theo số liệu Bộ Năng lượng và Khoáng sản. Trước nhu cầu tăng cao, các hãng xe Trung Quốc mở rộng sản xuất trong nước, điển hình là nhà máy BYD tại Tây Java với quy mô dự kiến sản xuất đến 150.000 xe điện mỗi năm, đầu tư 11,2 nghìn tỷ rupiah (616 triệu USD).

Bên cạnh đó, các công ty Trung Quốc mở rộng chuỗi cung ứng niken sang sản xuất pin, như Azure Corporation, đăng ký sàn chứng khoán Thâm Quyến, đang đầu tư dự án nhà máy pin lithium trị giá 290 triệu USD với công suất 5 gigawatt-giờ/năm.

Đây không chỉ là kế hoạch phát triển thị trường xe điện đơn thuần mà còn phản ánh tham vọng trở thành nhà sản xuất pin xe điện hàng đầu thế giới của Indonesia, theo báo cáo của Viện Phát triển Bền vững Canada. Dữ liệu từ Jakarta Globe cho thấy doanh số xe điện tại Indonesia năm 2025 tăng 141% so với năm trước, đạt hơn 100.000 chiếc, kỷ lục tháng 12.

Giáo sư Hu Jie tại Viện Tài chính Thượng Hải cho biết, trước tình trạng cung vượt cầu ở Trung Quốc và nhu cầu nội địa yếu, các nhà sản xuất Trung Quốc càng có động lực mở rộng đầu tư tại Indonesia.

Tháng 6 năm 2026, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc chỉ định Ngân hàng Trung Quốc (Hồng Kông) chi nhánh Jakarta làm ngân hàng thanh toán đồng nhân dân tệ chính thức tại Indonesia. Trong khi đó, Bank Mandiri của Indonesia trở thành thành viên trực tiếp của hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới (CIPS) do Bắc Kinh phát triển, được xem là đối trọng với hệ thống Swift do phương Tây chi phối.

Cùng tháng, 3 cơ quan quản lý tiền tệ của Hồng Kông, Trung Quốc và Indonesia ký kết biên bản ghi nhớ nhằm thúc đẩy giao dịch sử dụng đồng rupiah và nhân dân tệ ở nước ngoài giữa hai bên. Trước đó, họ đã mở rộng thỏa thuận thanh toán bằng đồng nội tệ từ năm 2021 để bao phủ toàn bộ các giao dịch cán cân thanh toán.

Năm 2025, theo số liệu từ Ngân hàng Trung ương Indonesia được Tân Hoa Xã trích dẫn, giá trị thanh toán song phương bằng đồng nội tệ giữa hai nước tăng mạnh gấp đôi lên 13,19 tỷ USD so với 4,9 tỷ USD năm 2024. Chuyên gia tài chính Matteo Giovannini của Ngân hàng Công Thương Trung Quốc nhận định hệ sinh thái kinh tế – tài chính này đang dần hình thành, tăng cường nhu cầu dịch vụ tài chính xuyên biên giới, thanh toán bằng đồng nội tệ và hỗ trợ tài chính thương mại.

Indonesia cũng tiếp cận thị trường vốn Trung Quốc qua đợt phát hành trái phiếu panda đầu tiên trị giá 7 tỷ nhân dân tệ – loại trái phiếu bằng nội tệ được bán tại thị trường trong nước Trung Quốc. Những diễn biến này cho thấy vai trò ngày càng lớn của Indonesia trong kế hoạch quốc tế hóa đồng nhân dân tệ của Bắc Kinh, theo nhận định của Matteo, chuyên gia nghiên cứu tại Trung tâm Trung Quốc và Toàn cầu hóa.

Tuy nhiên, đồng USD vẫn đóng vai trò chủ đạo trên thị trường tài chính toàn cầu trong thời gian tới.

Năm 2026 chứng kiến sự gia tăng chủ nghĩa dân tộc tài nguyên tại Indonesia. Chính sách mới làm khó khăn hơn cho các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là doanh nghiệp Trung Quốc – ví dụ điển hình qua trường hợp Tsingshan Group, vốn xây dựng đế chế toàn cầu dựa trên nguồn niken Indonesia nhưng nay đối mặt cảnh quan pháp lý thắt chặt hơn.

Theo báo cáo "Chính sách vĩ mô Indonesia" của Học viện Khoa học Xã hội Thượng Hải công bố tháng 6/2026, các biện pháp điều chỉnh ngành khai thác niken đã gây tổn thất đáng kể cho các nhà đầu tư nước ngoài, trong đó Trung Quốc chịu phần thiệt nhiều nhất.

Bộ Năng lượng và Khoáng sản Indonesia đã giới hạn sản lượng niken năm 2026 ở mức 260-270 triệu tấn, giảm khoảng 30% so với cùng kỳ năm trước. Mỏ Weda Bay Nickel – mỏ niken lớn nhất thế giới – là liên doanh giữa Tsingshan, France Eramet và Antam địa phương với Tsingshan chiếm đa số cổ phần, đã phải ngừng hoạt động từ cuối tháng 5 do hạn ngạch khai thác bị hết, theo báo cáo Mining Weekly và lời CEO Eramet Indonesia Jerome Baudelet.

Chuyên gia phân tích Xu Yu của Orient Futures cho biết chiến lược này nhằm kiểm soát giá niken trên thị trường toàn cầu, giúp ngân sách quốc gia tăng thu qua thuế và tăng khả năng phát triển kinh tế.

Chính phủ Indonesia dự báo thâm hụt ngân sách trong năm 2026 sẽ mở rộng lên 2,85% GDP, vượt dự báo 2,68% trước đó và con số 2,81% năm ngoái. Đồng thời, tác động từ chiến tranh Iran và áp lực từ Mỹ gây ảnh hưởng xấu đến kinh tế trong nước, khiến đồng rupiah suy yếu đáng kể.

Trước bối cảnh này, một số nhà đầu tư Trung Quốc đang cân nhắc lại chiến lược, như Tsingshan trong dự án tại Madagascar hay Lygend Resources nghiên cứu dự án tại Tanzania, theo Reuters.

Hu Jie nhận định chính sách ngày càng thiên về bảo hộ doanh nghiệp nội địa làm các nhà đầu tư Trung Quốc thận trọng hơn khi rót vốn, dù vốn Trung Quốc vẫn rất quan trọng với nền kinh tế Indonesia.

Dù Indonesia tăng cường tự chủ trong khai thác và chế biến khoáng sản, Trung Quốc vẫn giữ vị trí đối tác thương mại hàng đầu của quốc gia này trong 13 năm liên tiếp, cũng như đứng trong nhóm 3 nguồn đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất thập kỷ vừa qua, theo thông tin từ Đại sứ quán Trung Quốc tại Jakarta.

Phân tích từ Học viện Khoa học Xã hội Thượng Hải cho rằng các doanh nghiệp Trung Quốc đang trải qua giai đoạn thay đổi để hòa nhập sâu rộng hơn vào hệ sinh thái công nghiệp địa phương thay vì chỉ đơn thuần mở rộng ra toàn cầu. Indonesia hiện không còn là điểm đến đầu tư giá rẻ với rào cản thấp.

Aaron Ang, giám đốc không điều hành của công ty an ninh mạng Edvance tại Hồng Kông, nhấn mạnh các thử thách đầu tư tại Indonesia gồm hệ thống pháp lý phức tạp và thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Công ty này lựa chọn hợp tác với các đối tác thương mại địa phương để xây dựng nền tảng bền vững tại đây.

Các doanh nghiệp Trung Quốc cần điều chỉnh chiến lược và quản lý rủi ro chính sách, trong khi hai bên chính phủ cũng tích cực thúc đẩy duy trì hợp tác cùng phát triển, đảm bảo mối quan hệ bền vững trong tương lai.

Ví dụ gần đây, tại Hội nghị AI thế giới tổ chức ở Thượng Hải, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã gặp gỡ Bộ trưởng Kinh tế Indonesia Airlangga Hartarto để trao đổi về những định hướng hợp tác tiếp theo.