Các tạp chí khoa học hàng đầu Mỹ có xu hướng từ chối bài viết của tác giả Trung Quốc

Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Science Advances ngày 15/7 đã chỉ ra sự chênh lệch đáng kể trong tỷ lệ chấp nhận bài báo khoa học giữa các tác giả có địa điểm làm việc hoặc họ của Trung Quốc so với tác giả tại Mỹ và Canada. Cụ thể, chỉ có 2,5% bài nộp từ các nhà nghiên cứu tại Trung Quốc được chấp nhận đăng tải, trong khi tỷ lệ này tại Bắc Mỹ là 8,3%.

Phân tích dựa trên tập dữ liệu độc quyền gồm hơn 110.000 bản thảo gửi đến hai tạp chí danh tiếng Science và Science Advances trong giai đoạn 2015-2020. Điều đặc biệt là cả trong nhóm các nhà khoa học cư trú tại Mỹ, những người mang họ Trung Quốc cũng có tỷ lệ bài được chấp nhận thấp hơn so với các tác giả không mang họ Trung Quốc.

Sam Zhang, tác giả chính nghiên cứu kiêm nhà khoa học xã hội tính toán tại Đại học Vermont, cho rằng hệ thống nghiên cứu ở Trung Quốc thường khuyến khích các nhà khoa học gửi bài đến những tạp chí danh giá nhằm nâng cao sự nghiệp và thu nhập tài chính. Điều này có thể dẫn đến việc nhiều bài không phù hợp hoàn toàn với phạm vi khoa học rộng của các tạp chí như Science.

Tuy nhiên, nghiên cứu không thể xác định liệu sự khác biệt này xuất phát từ chất lượng nghiên cứu, tính mới lạ của công trình hay do các nhà biên tập có thiên kiến với tác giả và tổ chức của họ. Tác giả Zhang cho rằng rất có thể cả hai yếu tố đều góp phần tạo nên khoảng cách này.

Nghiên cứu phân tích chi tiết từng giai đoạn của quy trình xét duyệt, từ bước biên tập viên quyết định có gửi bản thảo đi đánh giá đồng đẳng hay không, cho đến các bước đánh giá bên ngoài, chỉnh sửa và quyết định xuất bản cuối cùng. Qua đó, nhóm nghiên cứu nhận thấy sự khác biệt trong tỷ lệ bị loại xuất hiện xuyên suốt trong suốt quy trình này.

Trong một tuyên bố, tạp chí Science bày tỏ sự biết ơn đối với công trình nghiên cứu đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về xu hướng trong quá trình đánh giá và xuất bản của họ, đồng thời khẳng định việc vẫn còn nhiều việc cần làm. Các biên tập viên đã bắt đầu xem xét kỹ lưỡng dữ liệu hơn và lên kế hoạch triển khai các chiến lược nhằm phát hiện và giải quyết các thiên vị tiềm ẩn.

Là một phần của nỗ lực trên, hai tạp chí đã tuyển dụng hai biên tập viên mới đặt tại Trung Quốc, mỗi tạp chí một người, để tăng cường sự đa dạng và phối hợp địa lý trong ban biên tập.

Tác giả Sam Zhang nhấn mạnh rằng nghiên cứu mở ra một cánh cửa hiếm hoi đối với quá trình biên tập tại các tạp chí danh tiếng, vốn là một hệ thống định hình sâu sắc sự nghiệp khoa học nhưng luôn thiếu ánh sáng công khai bên ngoài. Việc phân tích tập dữ liệu lớn gồm các bản thảo ẩn danh giúp cung cấp bức tranh thực tế hơn so với việc chỉ phân tích các bài đã xuất bản.

Nhóm nghiên cứu hy vọng rằng công trình này sẽ thúc đẩy nhiều tạp chí khác cũng minh bạch hơn trong quá trình đánh giá, giúp giới khoa học có thể đánh giá liệu hệ thống phản biện đã vận hành đúng như mong đợi hay chưa.

Nghiên cứu còn cho thấy mức độ chọn lọc cao của các tạp chí hàng đầu: trong 6 năm, tạp chí Science chỉ chấp nhận khoảng 5% số bài gửi, trong khi Science Advances có tỷ lệ cao hơn chút với gần 8%. Ngoài ra, danh tiếng của tổ chức nơi tác giả làm việc cũng ảnh hưởng: các bài từ những trường đại học có thứ hạng cao hơn thường có nhiều cơ hội được duyệt và xuất bản hơn.

Về quy mô khác biệt giới tính, sự chênh lệch khá nhỏ với tỷ lệ chấp nhận lần lượt là 6,4% ở tác giả nam và 5,3% ở tác giả nữ.

Zhang cũng cảnh báo về sức ép ngày càng tăng từ các bài báo giả do AI tạo ra đối với các tạp chí danh tiếng, và cho rằng minh bạch trong quy trình biên tập là một yếu tố quan trọng để các tạp chí có thể điều chỉnh và cải tiến hệ thống đánh giá của mình trong bối cảnh mới.