Quan hệ Ba Lan - Lithuania qua lăng kính tranh cãi về UPA tại Nghị viện châu Âu

Krzysztof Bosak, thành viên liên minh Konfederacja của Ba Lan, ngay sau khi Nghị viện châu Âu thông qua nghị quyết lên án sự tán dương Quân đội nổi dậy Ukraine (UPA), đã chỉ trích gay gắt các nước Baltic, trong đó chủ yếu là Lithuania, vì cho rằng họ đã gây trở ngại cho sáng kiến Ba Lan. Ông dẫn ví dụ cụ thể từ các nghị sĩ Lithuania như Petras Gražulis thuộc ESN và Rasa Juknevičienė của EPP. Những bình luận ngay lập tức xuất hiện như "Lithuania ủng hộ Ukraine chống lại Ba Lan", "Ba Lan bị cô lập" hay "Chúng ta không có quan hệ với các nước Baltic".

Tuy nhiên, đánh giá này có phần chủ quan và không phản ánh toàn bộ bức tranh quan hệ giữa Ba Lan và Lithuania trong bối cảnh khu vực đầy phức tạp hiện nay.

Hai chính trị gia Lithuania bị Bosak nhắc tới là Petras Gražulis và Rasa Juknevičienė đều thuộc phe đối lập với chính phủ Lithuania hiện tại. Gražulis được mô tả là một nghị sĩ dân tộc chủ nghĩa, trong khi Juknevičienė đại diện cho bên trung hữu và thuộc Liên minh Dân chủ Kitô giáo Lithuania, cũng là lực lượng đối lập. Do đó, phát ngôn của họ không thể xem là tiếng nói chính thức của Nhà nước Lithuania.

Về mặt tổng thể, Lithuania đang cố gắng tìm cách cân bằng trong mâu thuẫn giữa Ba Lan và Ukraine, bởi cả hai quốc gia này đều là đối tác quan trọng của Lithuania trong khu vực. Lithuania nhận thức rõ vai trò chiến lược của Ba Lan trong an ninh khu vực và đồng thời ủng hộ Ukraine như một "lá chắn" chống Nga.

Tranh cãi về UPA chạm vào những vết thương lịch sử sâu sắc không chỉ của Ba Lan và Ukraine mà còn của chính Lithuania. Một số nghị sĩ và công chúng Lithuania có sự đồng cảm với quan điểm của Ukraine về UPA do trải nghiệm lịch sử chung trong cuộc chiến du kích chống lại các chế độ cộng sản sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.

UPA được nhìn nhận ở Lithuania có phần tương đồng với các chiến sĩ "Leśni Bracia" (Anh em Rừng), nhóm du kích chống cộng sản vốn là biểu tượng của kháng chiến tại các nước Baltic. Nhiều thành viên Leśni Bracia từng bị giam chung với UPA trong các trại của Liên Xô, dẫn tới sự đồng cảm về mặt lịch sử.

Dù có những bất đồng lịch sử hay liên quan tới các vụ tranh cãi về thiểu số người Ba Lan tại Lithuania, quan hệ kinh tế giữa hai quốc gia vẫn rất chặt chẽ. Ba Lan là đối tác thương mại lớn nhất của Lithuania và đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối Lithuania với các chuỗi cung ứng công nghệ và thương mại toàn cầu.

Cả hai bên cũng duy trì đối thoại và cố gắng hạ nhiệt những căng thẳng trong thập kỷ qua, cho thấy các bất đồng hiện tại không chuyển hóa thành sự đổ vỡ nghiêm trọng trong quan hệ song phương.

Nhiều chuyên gia và một số chính trị gia Lithuania từng đặt hy vọng nước này có thể đóng vai trò trung gian tháo gỡ mâu thuẫn lịch sử giữa Ba Lan và Ukraine. Dù vậy, quan điểm này được đánh giá là có phần quá lạc quan, khi vấn đề gốc rễ nằm ở sự khác biệt sâu sắc trong cách nhìn nhận lịch sử và chính trị giữa hai nước.

Lithuania có một xã hội và giới học giả lịch sử đa nguyên, nơi các chủ đề gây tranh cãi như lựa chọn đặt tên đường phố cho các nhân vật từng cộng tác với Đức quốc xã, hay vai trò của Lithuania trong Holocaust đều được thảo luận sôi nổi. Điều này chứng tỏ một môi trường dân chủ với các luồng ý kiến đa dạng về nhận thức lịch sử.

Mặc dù có nhiều điểm tương đồng về địa lý và lịch sử, nhưng cách hiểu và tiếp cận chính sách giữa Ba Lan và Lithuania vẫn còn nhiều khác biệt. Điển hình là vụ tranh cãi về mối quan hệ Ba Lan - Ukraine liên quan lịch sử UPA, mà các nhà phân tích cho rằng không thể so sánh với các bất đồng lịch sử giữa Ba Lan và Lithuania trước đây bởi tính chất và bối cảnh khác biệt.

Hiện tại, phong cách chính trị và quan điểm của các nước nhỏ thường không được quan tâm đầy đủ trong các diễn đàn quốc tế, nơi các cường quốc thống trị các cuộc đàm phán và quyết sách. Điều này góp phần khiến các động thái chính trị của Lithuania đôi khi bị hiểu sai hoặc bị phóng đại.

Theo nhà phân tích Bartosz Chmielewski từ Trung tâm Nghiên cứu Đối ngoại Ba Lan (OSW), từ góc nhìn của người Lithuania, Latvia và Estonia, có sự quan tâm đáng kể đến sự phát triển kinh tế, cũng như năng lực quốc phòng và tầm ảnh hưởng ngoại giao ngày càng gia tăng của Ba Lan trên trường quốc tế. Điều này cho thấy Ba Lan dù có những tranh cãi, vẫn là một quốc gia có vị thế nổi bật trong khu vực.

Tuy nhiên, sự thiếu hiểu biết lẫn nhau giữa Ba Lan và Lithuania vẫn là trở ngại cần tiếp tục vượt qua nhằm xây dựng quan hệ đối tác bền vững, đặc biệt là trong bối cảnh địa chính trị nhiều thách thức hiện nay.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.