Chiến tranh Iran-Mỹ giai đoạn hai bùng phát vì eo biển Hormuz: Diễn biến và hậu quả

Giai đoạn hai trong cuộc xung đột giữa Iran và Mỹ hiện nay chủ yếu diễn ra xung quanh việc kiểm soát eo biển Hormuz, một vị trí chiến lược trong giao thương quốc tế. Ngày 14/6, một thỏa thuận ghi nhớ (MoU) được ký kết, trong đó Iran đồng ý cho phép các tàu thuyền đi qua eo biển mà không thu phí trong vòng 60 ngày, đồng thời cam kết phối hợp với Oman xác định tương lai quản lý và dịch vụ hàng hải tại khu vực này.

Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau, cơ quan mới thành lập của Iran là Cơ quan Đường thủy Vịnh Ba Tư (PGSA) đã đưa ra các điều khoản xác nhận quyền kiểm soát việc vận chuyển, yêu cầu mỗi tàu phải có giấy phép đi qua và bảo hiểm theo chuẩn của PGSA. Mặc dù hiện tại chưa thu phí, song việc này đánh dấu bước formal hóa quyền lợi pháp lý của Iran dựa trên MoU.

Ngày 21/6, các phái đoàn Mỹ và Iran gặp nhau tại Thụy Sĩ và ngay ngày sau các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ. Tuy nhiên, vì PGSA vẫn chịu trừng phạt, các công ty vận tải tỏ ra thận trọng trong việc hợp tác với cơ quan này. Song song đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio có chuyến công du vùng Vùng Vịnh, bao gồm UAE, Kuwait và Bahrain, đồng thời tham dự cuộc họp GCC ở Bahrain.

Ngày 24/6, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) hợp tác với Oman chính thức công bố hành lang tạm thời gồm hai tuyến đường: tuyến phía nam đi qua Oman và tuyến phía bắc theo đề xuất của Iran. Việc này biến tuyến đường của Oman trở nên chính thức, khiến Iran phản ứng mạnh do chưa được tham vấn và gọi những tuyến khác ngoài tuyến do Iran đề xuất là “chưa được phép và nguy hiểm”.

Phát biểu tại Bahrain ngày 25/6, Marco Rubio cảnh báo việc Iran thu thuế ở vùng biển tiếp giáp quốc gia sẽ tạo tiền lệ xấu lan rộng toàn cầu, đồng thời Mỹ cùng GCC ra tuyên bố phản đối quyền kiểm soát eo biển của Iran. Iran không chịu khuất phục, lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) đe dọa các tàu sử dụng tuyến không do Iran kiểm soát, còn Hội đồng quản trị của IMO lên án mạnh mẽ nỗ lực của Iran nhằm thiết lập tổ chức kiểm soát vận chuyển ở đây.

Đến cuối tháng 6, một cuộc họp tại Doha giữa Mỹ và Iran không đi đến kết quả. Iran và Oman đã đề xuất một mô hình thu phí trên cơ sở tự nguyện tương tự đèo Malacca-Singapore, nhưng Mỹ bác bỏ, muốn giữ nguyên trạng thái trước chiến tranh.

Người phát ngôn Cơ quan Hàng hải và Cảng Singapore giải thích rằng các eo biển Malacca và Singapore, cũng là tuyến đường hàng hải quốc tế, không áp dụng phí hay thuế cho tàu thuyền qua lại, chỉ có một quỹ hỗ trợ dịch vụ định hướng mà không phải phí bắt buộc đối với tàu. Do đó, đề xuất của Iran về thu phí không phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế mà Mỹ mong muốn.

Trong tuần đầu tháng 7, đang trong thời gian tang lễ của Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, căng thẳng leo thang khi Iran tấn công ba tàu trên tuyến đường của Oman, trong đó có tàu Al Rekayyat, một trong những tàu chở LNG lớn nhất thế giới, đang hướng đến Ấn Độ. Đây được đánh giá là tình huống nguy hiểm nhất với ngành vận tải biển, khi một tàu LNG phát nổ tại điểm tắc nghẽn chiến lược.

Ngày 7/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố chấm dứt lệnh ngừng bắn, đánh dấu sự tái bùng nổ chiến tranh. Chỉ vài ngày sau, Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi gặp đối tác Oman tại Muscat nhưng không đạt được thỏa thuận, ngay lập tức Iran lại tấn công tàu DFS Galaxy khiến một thủy thủ người Ấn Độ thiệt mạng, nâng tổng số tàu bị tấn công lên sáu chiếc.

Mỹ khởi động các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại cùng với việc tái áp đặt các lệnh trừng phạt nhằm chặn đường xuất khẩu dầu Iran. Washington tuyên bố đã làm suy yếu khả năng tấn công của Iran, nhưng thực tế liên tục bị đáp trả bằng các cuộc tấn công mới từ phía Tehran.

Ví dụ, ngày 13/7, Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã tiến hành đánh sập sáu địa điểm của Iran nhằm giảm sức tấn công, nhưng IRGC ngay trong ngày đã công bố đã vô hiệu hóa hai tàu chở dầu của Mỹ. Tình trạng tương tự lặp lại với các đòn tấn công vào Đảo Greater Tunb ngày 15/7.

Trung tâm Thông tin Hàng hải chung đã nâng mức cảnh báo rủi ro tại eo biển Hormuz lên mức "nghiêm trọng" từ ngày 16/7. Chín tàu chở LNG hoạt động dưới sự vận hành của các công ty Hy Lạp đã chọn cách tạm ngừng di chuyển để tránh rủi ro, cho thấy giới bảo hiểm đang đánh giá cao năng lực tác chiến vẫn còn của Iran tại khu vực. Dữ liệu từ Lloyd's List ghi nhận số lượng tàu qua lại trong tuần từ 22-28/6 tăng gần gấp đôi lên 282 lượt, nhưng đã giảm còn 164 lượt trong tuần 6-12/7, tập trung qua tuyến đường của Oman.

Trước tình hình bất ổn tại eo biển Hormuz, Iran đã chuyển hướng sang các phương án khác như tấn công các điểm chuyển tải tàu ngoài bờ Fujairah ở UAE và kích động lực lượng Houthi chặn tuyến đường ống East-West của Saudi Arabia trên tuyến đường Biển Đỏ.

Dimitris Maniatis, Giám đốc công ty rủi ro hàng hải Hy Lạp Marisks, chia sẻ tại một hội thảo trực tuyến của Lloyd’s List rằng các công ty vận tải biển đã rất mệt mỏi với tình trạng leo thang liên tục. Đa số chủ tàu sẵn sàng chấp nhận mức phí "hợp lý", nhưng từ chối mức 20% mà Iran từng đề xuất vì là quá cao. Nếu có một thỏa thuận chính thức và hợp pháp được thiết lập, các doanh nghiệp vận tải sẽ hoan nghênh sự phát triển đó.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.