Trump tái áp đặt phong tỏa hải quân Iran giữa căng thẳng Mỹ-Iran leo thang

Cuộc xung đột kéo dài hơn năm tháng giữa Mỹ và Iran, trong đó có sự hỗ trợ từ phía Israel, đã lại tiếp tục leo thang với việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tái áp đặt phong tỏa hải quân tại các cảng của Iran. Trong những ngày gần đây, lực lượng Mỹ đã tiến hành nhiều đợt không kích nhắm vào các mục tiêu Iran, làm cho tình hình trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết. Quân đội Mỹ tuyên bố đã thực hiện một đợt tấn công chính xác kéo dài 90 phút nhằm làm suy yếu khả năng của Iran trong việc tấn công các tàu thương mại qua eo biển Hormuz.

Bên phía Iran, các quan chức công bố hơn 260 người bị thương trong đợt không kích mới nhất, phá vỡ thỏa thuận ngừng bắn đạt được vào tháng trước. Tehran khẳng định kiểm soát eo biển này và đã tiến hành các cuộc tấn công trả đũa bằng máy bay không người lái và tên lửa vào các mục tiêu liên quan đến Mỹ ở Jordan, Bahrain và Kuwait, đồng thời tuyên bố nước này sẽ giữ eo biển đóng cho đến khi Mỹ chấm dứt các hành động gây hấn.

Tác động kinh tế và chính trị của cuộc đối đầu

Hồi giữa tuần, giá dầu thô trên thị trường quốc tế đã tăng mạnh do lo ngại về sự gián đoạn giao thương qua eo biển Hormuz, vốn chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu khí toàn cầu trước khi xung đột bắt đầu từ cuối tháng 2. Việc phong tỏa đường thủy huyết mạch này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn cung dầu và sự ổn định của thị trường năng lượng toàn cầu.

Về phía Mỹ, cuộc xung đột này đang đặt Washington trước một bài toán khó về chi phí và lợi ích khi chiến sự kéo dài mà kết quả chưa rõ ràng. Tổng thống Trump đã cảnh báo sẽ mở rộng các đợt tấn công vào các cơ sở hạ tầng như nhà máy điện và cầu đường nếu Iran không quay lại bàn đàm phán. Ông cũng so sánh cuộc chiến hiện tại với chiến tranh Việt Nam, cho rằng nếu là tổng thống lúc đó thì ông sẽ kết thúc chiến tranh nhanh chóng.

Những phân tích về nguy cơ Mỹ sa lầy trong cuộc chiến tại Iran

Các chuyên gia an ninh quốc tế như Jodie Wen thuộc Đại học Tsinghua nhận định phát biểu của Trump vừa là cảnh báo cứng rắn gửi đến Iran, vừa nhằm trấn an người dân Mỹ trước thềm bầu cử giữa kỳ vào tháng 11. Bà cho rằng Mỹ có ưu thế vượt trội về quân sự nhưng chưa thể hiện được sức mạnh này để giành chiến thắng quyết định, trong khi Iran vẫn giữ vững chính quyền và hình ảnh cứng đầu trong tranh chấp hạt nhân.

Zhu Yongbiao, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Afghanistan tại Đại học Lanzhou, cảnh báo Mỹ có dấu hiệu mắc kẹt trong một cuộc xung đột khó giải thoát tương tự như các cuộc chiến ở Việt Nam hay Afghanistan. Tuy nhiên, theo Zhu, cuộc chiến này có thể không kéo dài bằng vì sự cảnh giác cao và mong muốn tránh sa đà sâu của chính quyền Trump cùng quân đội Mỹ.

Dù vậy, việc rút lui không dễ dàng khi Mỹ vẫn ưu tiên lợi ích chiến lược tại eo biển Hormuz và hy vọng có sự chia sẻ gánh nặng từ các cường quốc biển khác. Các nhà phân tích cũng đồng ý rằng dù không có sự triển khai bộ binh lớn như Việt Nam trước đây, nhưng cuộc chiến đang diễn ra có những điểm tương đồng với quá khứ như đối thủ có động lực mạnh mẽ về ý thức hệ, sẵn sàng chịu tổn thất và sử dụng các biện pháp áp lực bất đối xứng.

Yếu tố tạo nên sức bền của Iran trong cuộc đối đầu kéo dài

Zhu cho rằng khả năng chịu đựng áp lực lâu dài của Iran dựa trên các yếu tố cấu trúc, ý thức hệ và thể chế được tích lũy qua nhiều thập kỷ đối đầu với Mỹ. Iran được xem là một cường quốc khu vực với nguồn lực lịch sử, tôn giáo, bản sắc dân tộc và vị trí địa lý vững chắc. Văn hóa chính trị Shia của nước này, tập trung vào sự hy sinh và tinh thần tử vì đạo, cùng với các lệnh trừng phạt kinh tế kéo dài cũng góp phần định hình tính cách quốc gia kiên cường của Iran.

Bên cạnh đó, những thành tựu nhỏ trong từng giai đoạn đối đầu với Mỹ và Israel, đặc biệt là các chiến thắng cảm nhận được kể từ khi xung đột bắt đầu vào cuối tháng 2, đã củng cố thêm quyết tâm và sự tự tin của Tehran trong việc kiên trì chống lại đối thủ.

Jodie Wen nhấn mạnh vai trò của các cơ quan chính trị của Iran như quốc hội, hành pháp và tư pháp trong việc duy trì sự ổn định nội bộ và chính sách đối ngoại dù có biến động lãnh đạo. Hệ thống quyền lực đa dạng cho phép các phe phái cứng rắn lẫn thực dụng nhanh chóng cân bằng lợi ích, hỗ trợ nền chính trị bền vững không phụ thuộc vào cá nhân lãnh đạo duy nhất.

Iran cũng duy trì mạng lưới đồng minh khu vực và các lực lượng proxy như phong trào Hezbollah ở Lebanon, tạo thành “Trục Kháng Chiến” giúp Iran tiếp tục duy trì ảnh hưởng bất chấp những tổn thất ở chiến trường. Mạng lưới này tuy ảnh hưởng giảm sút nhưng vẫn là lợi thế chiến lược quan trọng làm phức tạp các nỗ lực quốc tế nhằm hạn chế quyền lực của Iran.

Vai trò chiến lược của eo biển Hormuz và ảnh hưởng quốc tế

Các chuyên gia nhận định eo biển Hormuz không chỉ là hành lang năng lượng mà còn là công cụ răn đe chiến lược quan trọng của Iran, tạo sức ép thông qua khả năng gây gián đoạn giao thương dù không cần thiết phải đóng cửa hoàn toàn. Điều này làm tăng rủi ro trên thị trường dầu khí toàn cầu và đặt Mỹ vào tình thế khó xử.

Zhu cho rằng eo biển này là đòn bẩy trong các cuộc đàm phán và cũng phục vụ lợi ích chiến lược ngắn hạn của cả hai bên. Ông cũng cảnh báo không nên đánh giá quá cao vai trò của các đối tác bên ngoài như Trung Quốc. Mặc dù Bắc Kinh thể hiện vai trò trung gian và tiếp tục giữ quan hệ kinh tế với Iran, song cam kết hỗ trợ an ninh vẫn hạn chế, đóng vai trò bổ trợ trong sức bền của Iran.

Jodie Wen cũng cho biết Trung Quốc là đối tác kinh tế quan trọng và vận động viên ngoại giao ủng hộ đối thoại, nhưng không phải là người bảo đảm an ninh cho Iran. Việc Iran gia nhập các tổ chức quốc tế do Trung Quốc dẫn đầu như Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và BRICS là dịp để Tehran khẳng định vị thế cường quốc khu vực khi thiếu các nền tảng khác.

Áp lực từ Israel cũng làm gia tăng khó khăn cho Mỹ trong việc rút lui, khi các rủi ro tràn sang những cuộc va chạm tình cờ có thể dẫn tới leo thang rộng hơn. Theo đánh giá, quyết tâm của ông Trump sẽ quyết định khả năng Mỹ rút khỏi cuộc xung đột nhanh hay chậm, trong khi do dự hoặc theo đuổi các mục tiêu bổ sung sẽ khiến Mỹ càng lún sâu.

Gần đây, Tổng thống Trump đã hủy bỏ kế hoạch áp thuế 20% đối với hàng hóa thương mại đi qua eo biển Hormuz ít ngày sau khi đề xuất, đồng thời duy trì phong tỏa hải quân nhắm vào thương mại Iran. Ông cho biết quyết định này được thay thế bằng các thỏa thuận thương mại và đầu tư với các quốc gia vùng Vịnh sau các cuộc họp với lãnh đạo khu vực.

Cuộc xung đột ở Trung Đông tiếp tục là bài toán phức tạp cho chính sách đối ngoại của Mỹ, đồng thời là thách thức lớn với sự ổn định khu vực cũng như thị trường năng lượng toàn cầu.