Hợp tác hàng hải Việt Nam - Philippines có thể thách thức Trung Quốc ở Biển Đông?

Những điểm chính

• Việt Nam và Philippines nâng cấp quan hệ chiến lược, cùng triển khai đường dây nóng và phối hợp cảnh sát biển.

• Trung Quốc thường chọn đàm phán song phương với từng nước để kiểm soát tranh chấp Biển Đông.

• Việt Nam duy trì chính sách 'bốn không' và mở rộng xây dựng các đảo tại Trường Sa trong lúc hợp tác với Philippines.

• Lực lượng cảnh sát biển hai nước mới bắt đầu tập trận chung từ 2024, còn nhiều hạn chế về phối hợp quân sự.

• Philippines dựa nhiều vào đồng minh bên ngoài, nhất là Mỹ và Nhật Bản, trong khi Việt Nam tập trung vào chính sách cân bằng hợp tác với Trung Quốc.

Hợp tác Việt Nam - Philippines nâng tầm sau một thập kỷ phán quyết Biển Đông

Trong chuyến thăm chính thức Philippines cuối tháng trước, Thứ trưởng Bộ Công an Việt Nam Tô Lâm cùng Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr đã khẳng định cam kết bảo đảm hòa bình, ổn định và tự do hàng hải tại Biển Đông. Các lãnh đạo hai nước nhấn mạnh sự cần thiết của việc giải quyết tranh chấp trên cơ sở luật pháp quốc tế, đồng thời nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược lên cấp độ “mở rộng”.

Trong khuôn khổ nâng cấp quan hệ, Việt Nam và Philippines đã nhất trí triển khai đường dây nóng và tăng cường phối hợp giữa lực lượng cảnh sát biển nhằm ngăn ngừa các va chạm ngoài ý muốn trên vùng biển tranh chấp. Cơ chế này ra đời đúng dịp sắp kỷ niệm 10 năm phán quyết của Toà Trọng tài Thường trực (PCA) tại La Haye bác bỏ tuyên bố chủ quyền rông lớn của Trung Quốc ở Biển Đông – phán quyết mà Trung Quốc từ chối tham gia cũng như không công nhận.

Nét đặc thù trong chiến lược của hai nước đối với Trung Quốc

Việt Nam và Philippines được xem là hai trong số các quốc gia có tuyên bố chủ quyền chồng lấn với Trung Quốc tại Biển Đông. Tuy nhiên, cách tiếp cận của mỗi bên với Bắc Kinh lại có những điểm khác biệt rõ nét. Theo chuyên gia Ian Seow Cheng Wei của Học viện Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (Singapore), Trung Quốc thường ưu tiên đàm phán song phương để dễ dàng lấy lòng từng nước một, hạn chế các khối liên minh có thể gây khó khăn cho chiến lược đơn phương.

Trong khi Philippines theo đuổi chiến lược “minh bạch quyết đoán” bằng cách công khai các hành động áp lực mờ ám của Trung Quốc nhằm gây thiệt hại uy tín, Việt Nam lại vận dụng chính sách “bốn không”: không liên minh quân sự, không đứng về bên nào chống lại nước khác, không cho phép quân đội nước ngoài đóng căn cứ và không sử dụng hoặc đe dọa dùng vũ lực. Bên cạnh đó, Việt Nam vẫn âm thầm mở rộng các hoạt động cải tạo, như việc bồi đắp thêm 11,2 km2 đất tại quần đảo Trường Sa.

Thách thức và tiềm năng của hợp tác cảnh sát biển Việt Nam - Philippines

Dù bước đầu trong năm 2024 đã bắt đầu các cuộc tập trận chung giữa lực lượng cảnh sát biển, việc xây dựng khả năng phối hợp liên vận và chia sẻ thông tin còn nhiều hạn chế do khác biệt cấu trúc chỉ huy và ưu tiên hậu cần.

Chuyên gia Joshua Espena từ Đại học Bách khoa Philippines nhận định, lòng tin và sự kiên nhẫn chính là yếu tố then chốt giúp vượt qua các khác biệt này. Đồng thời, việc duy trì đối thoại chiến lược liên tục cùng đào tạo kỹ năng vận hành sẽ giúp phát triển sự phối hợp cả về mặt chiến thuật lẫn vận hành.

Số lượng và trang bị hải cảnh của Trung Quốc hiện vẫn vượt trội rõ rệt so với lực lượng liên kết của hai nước, khiến việc trực tiếp đối đầu còn nhiều thử thách. Tuy nhiên, đường dây nóng và cơ chế xử lý sự cố hàng hải được đánh giá như bước tiến tích cực giúp giảm nguy cơ hiểu lầm và xung đột leo thang.

Ý nghĩa chiến lược rộng lớn hơn giữa các quốc gia ASEAN

Mặc dù cộng đồng ASEAN chưa thể đồng thuận về cách ứng phó với tham vọng của Trung Quốc do có nhiều tuyên bố chồng lấn quyền lợi, sự gia tăng hợp tác Việt Nam - Philippines cho thấy dấu hiệu của sự chuyển dịch chiến lược. Đây là hai quốc gia duy nhất trong ASEAN có phản ứng rõ ràng, công khai đối mặt với những hành động bắt nạt của Trung Quốc trên biển.

Tuy nhiên, các chuyên gia như Luo Liang thuộc Viện Nghiên cứu Biển Đông cho rằng việc mở rộng một liên minh hàng hải rộng rãi hơn sẽ gặp nhiều khó khăn bởi các mâu thuẫn nội bộ và ưu tiên kinh tế khác nhau của từng quốc gia. Thêm vào đó, việc thiếu một cơ chế phòng vệ chung khiến hợp tác hiện nay giữa Việt Nam và Philippines chưa được xem là một liên minh quân sự thực thụ.

Hiện tại, Philippines vẫn dựa nhiều vào sự hỗ trợ của các đồng minh bên ngoài như Mỹ, Nhật Bản, khi năm 2024 tổ chức thành công cuộc tập trận quân sự đa quốc gia Balikatan. Philippines còn đang đàm phán với Nhật về việc mua lại năm tàu hộ vệ lớp Abukuma và lần đầu tiên sử dụng tên lửa hành trình Type 88 trong tập trận. Australia cũng hỗ trợ Philippines với các máy bay không người lái giám sát.

Kết luận

Dù vẫn còn nhiều thách thức về kỹ thuật và chiến lược, việc tăng cường phối hợp hàng hải giữa Việt Nam và Philippines gửi đi một tín hiệu quan trọng về sự thay đổi cán cân quyền lực ở Biển Đông, đối trọng với tham vọng của Trung Quốc. Hướng đi này chưa thể tạo ra sự thay đổi ngay lập tức trên thực địa nhưng đóng góp vào việc xây dựng một cơ sở hợp tác lâu dài, nhằm bảo vệ lợi ích chủ quyền và an ninh biển khu vực.

Câu hỏi thường gặp

Việt Nam và Philippines đã nâng cấp quan hệ chiến lược như thế nào?

Hai nước đã thỏa thuận thiết lập đường dây nóng và tăng cường phối hợp giữa lực lượng cảnh sát biển để ngăn chặn xung đột ngoài ý muốn tại vùng biển tranh chấp.

Trung Quốc có phản ứng ra sao trước phán quyết của Toà Trọng tài PCA liên quan Biển Đông?

Trung Quốc từ chối tham gia và không công nhận phán quyết của Toà Trọng tài PCA năm 2016 bác bỏ tuyên bố chủ quyền rộng lớn của nước này ở Biển Đông.

Sự khác biệt chính trong chiến lược đối phó với Trung Quốc giữa Việt Nam và Philippines là gì?

Việt Nam theo chính sách 'bốn không' và đồng thời mở rộng khai hoang đảo, trong khi Philippines công khai tố cáo các hành động áp lực của Trung Quốc để gây thiệt hại về danh tiếng.

Liệu hợp tác giữa Việt Nam và Philippines có thể thay đổi cân bằng quân sự trên thực địa Biển Đông không?

Hiện vẫn còn nhiều thử thách kỹ thuật và lực lượng cảnh sát biển Trung Quốc vượt trội, nên sự thay đổi ngay trên thực địa chưa rõ ràng, nhưng việc hợp tác góp phần xây dựng nền tảng lâu dài.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.