Xu hướng tôn giáo cứng rắn gia tăng ở Bangladesh gây thách thức xã hội sâu sắc

Vào đầu tháng 7 năm 2026, Singapore đã hồi hương hai công nhân xây dựng người Bangladesh do liên quan đến các bài đăng trên mạng xã hội mang nội dung cực đoan. Khi hạ cánh xuống Dhaka ngày 8/7, cả hai đã bị cảnh sát Bangladesh bắt giữ. Theo ông Muhammad Shamsud Doha, công tố viên nhà nước, tòa án Dhaka đã tạm giữ họ để điều tra về các mối liên hệ với tổ chức khủng bố. Tuy nhiên, đến nay cảnh sát chưa công bố tên tổ chức cụ thể nào liên quan và cũng chưa có phán quyết nào từ tòa án.

Sở An ninh Nội bộ Singapore cho biết một trong hai người là Tayani Md Risad, 25 tuổi, thể hiện sự ủng hộ với nhà văn và thuyết giảng Hồi giáo Shafiur Rahman Farabi, trong khi người kia là Islam Sahedul, 37 tuổi, đăng các bình luận kích động liên quan đến xung đột Israel-Iran và gọi những người Hồi giáo phản đối luật Hồi giáo là kẻ ngoại đạo. Tuy không tìm thấy dấu hiệu về kế hoạch tấn công hay hoạt động khủng bố tại Singapore, ISD đánh giá quan điểm của họ gây nguy hại cho sự đoàn kết xã hội.

Kể từ khi cuộc nổi dậy năm 2024 kết thúc nhiệm kỳ của cựu Thủ tướng Sheikh Hasina, những tín đồ tôn giáo cực đoan tại Bangladesh dần chiếm nhiều không gian hơn trong đời sống chính trị và xã hội. Tháng 5 năm 2025, các nhóm Hồi giáo bảo thủ do Hefazat-e-Islam dẫn đầu đã tổ chức các cuộc biểu tình lớn phản đối các đề xuất cải cách do Ủy ban Cải cách Phụ nữ đề xuất dưới chính quyền lâm thời của Muhammad Yunus sau sự kiện thay đổi chính trị. Các đề xuất này cuối cùng không được phê duyệt.

Tự do ngôn luận cũng đang chịu áp lực khi nhà thơ nổi tiếng Sohel Hasan Galib bị kết án tù vào tháng 2 năm 2025 vì nghi ngờ viết những tác phẩm phạm thượng, đồng thời chịu nhiều lời kêu gọi hành hung. Vụ việc này bị các nhà văn và tổ chức nhân quyền lên án rộng rãi như một mối đe dọa với tự do sáng tạo.

Báo cáo tháng 4/2026 của International Crisis Group nhận định rằng sự bất ổn chính trị và sự yếu kém trong thực thi pháp luật đã tạo điều kiện cho sự kích động cực đoan tại Bangladesh, dù các hành vi bạo lực thể xác còn hạn chế. Dù chưa có bằng chứng về sự ủng hộ rộng rãi với bạo lực jihad hay khủng bố xuyên quốc gia, nhưng các biểu hiện tôn giáo cực đoan ngày càng phổ biến khiến xã hội đối mặt với nhiều nguy cơ.

Asif Bin Ali, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Bang Georgia, nhận định xu hướng này phản ánh cả sự trỗi dậy của các quan điểm bị đàn áp dưới thời lãnh đạo Sheikh Hasina lẫn sự lan truyền của các tuyên ngôn cực đoan đến nhiều tầng lớp mới.

Hồi tháng 3 năm 2025, khoảng 3.000 đến 5.000 người tại Dhaka tham gia cuộc "Diễu hành vì Khilafat" kêu gọi thiết lập một nhà nước Hồi giáo caliphate do nhóm Hizb ut-Tahrir tổ chức, bất chấp tổ chức bị cấm từ năm 2009 do vận động thành lập caliphate xuyên quốc gia. Dù cảnh sát đã giải tán đoàn diễu hành và bắt giữ nhiều người, các hoạt động của nhóm này vẫn tiếp diễn.

Áp lực từ phía các nhóm tôn giáo cực đoan cũng lan tỏa đến đời sống xã hội và văn hóa khi nhiều hoạt động bị giới hạn do lo ngại biểu tình hay bạo lực. Chẳng hạn, các đội bóng nữ phải hủy bỏ các trận đấu, trong khi những nhóm bảo thủ phản đối các đề xuất về luật hôn nhân và thừa kế, và các đền thờ Sufi cũng bị tấn công.

Ngược lại, các nhóm bảo vệ quyền phụ nữ, văn nghệ sĩ và cộng đồng Sufi đã lên tiếng phản đối sự đe dọa và kêu gọi chính quyền bảo vệ mạnh mẽ hơn, mở rộng tranh luận về đa nguyên, vai trò của phụ nữ và tự do ngôn luận.

Thủ tướng Tarique Rahman, lãnh đạo đảng Bangladesh Nationalist Party, cam kết xử lý nghiêm khủng bố và chủ nghĩa cực đoan. Phát biểu tại Quốc hội ngày 15/7, ông khẳng định chính phủ sẽ không bao che cho bất kỳ hình thức cực đoan hay cực đoan hóa nào và kêu gọi sự hợp tác vượt qua các ranh giới đảng phái.

Lời kêu gọi này hướng đến đảng Jamaat-e-Islami, đối lập chính và cũng là đảng Hồi giáo gây tranh cãi, từng vận động việc tăng cường vai trò của các nguyên tắc Hồi giáo trong chính quyền, dù họ tự khẳng định hoạt động theo khung hiến pháp Bangladesh.

Chuyên gia Ali nhận định độ tin cậy của chính phủ phụ thuộc vào việc xác định rõ ràng ranh giới giữa chính trị tôn giáo hợp pháp với các hành vi đe dọa, kích động hay bạo lực, nhất là khi các lực lượng có ảnh hưởng chính trị hoặc các nhóm thiểu số bị nhắm đến.

Ngoài việc thực thi pháp luật, chưa có nhiều nghiên cứu xác định chính xác nhóm nào dễ bị tác động bởi các tư tưởng cực đoan tại Bangladesh. Các hồ sơ công khai chủ yếu là đàn ông trẻ hoặc trung niên, tuy nhiên độ phổ biến trong dân chúng không được xác định rõ. Việc tuyển mộ thành viên cũng đa dạng về tầng lớp.

Theo Iftekharul Bashar tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam ở Singapore, thanh niên Bangladesh có trình độ học vấn nhưng thiếu việc làm, cảm thấy bị bỏ rơi so với kỳ vọng của mình, là nhóm dễ bị tuyên truyền cực đoan thuyết phục nhất.

Số liệu do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cung cấp cho thấy tỷ lệ thất nghiệp thanh niên Bangladesh khoảng 17% trong năm 2025, trong khi Ngân hàng Thế giới thống kê gần 20% thanh niên từ 15 đến 24 tuổi không đi học, không làm việc và không tham gia đào tạo vào năm 2024. Sự thất vọng kinh tế rộng lớn này có thể bị các thông điệp cực đoan lợi dụng để gieo rắc oán giận.

Isolation xã hội và sự mất niềm tin chính trị còn làm tăng nguy cơ bị cực đoan hóa, khi các thuật toán mạng xã hội, mạng lưới bạn bè và các nền tảng mã hóa gia tăng lan truyền nội dung cực đoan. Các mâu thuẫn khu vực và căng thẳng cộng đồng cũng góp phần tạo nên các câu chuyện về người Hồi giáo bị áp bức, khiến nhóm cực đoan tại Bangladesh thêm cơ hội khai thác.

Từng có các trường hợp công dân Bangladesh tại Singapore và Malaysia bị nghi ngờ quá trình cực đoan và tuyển mộ trong cộng đồng người di cư, mặc dù không nên hiểu nhầm thành đại trà. Yếu tố như nợ tuyển dụng, việc ly tán gia đình và các mạng tôn giáo trực tuyến biến khó khăn thành sự bức hại tôn giáo có thể tạo cơ hội cho các kẻ tuyển mộ lợi dụng.

Sarker, 29 tuổi, tốt nghiệp dạy nghề tại Dhaka, chia sẻ những nội dung cực đoan ngày càng thuyết phục hơn khi anh gặp khó khăn tìm kiếm việc làm ổn định. Anh bày tỏ sự bức xúc với nghèo đói và tham nhũng cùng các sự kiện tại Gaza, cảm thấy im lặng không còn đủ. Một số vị thuyết giảng còn khẳng định chống lại bất công là nghĩa vụ tôn giáo và cai trị bằng luật Hồi giáo sẽ giúp xã hội ổn định hơn.

Tương tự, Jakaria Arafat, tốt nghiệp Đại học Dhaka và tìm kiếm việc làm ổn định, nhận thấy nhiều thanh niên dần chấp nhận tư tưởng tôn giáo cứng rắn hơn. Dù chính họ không nuôi giữ tư tưởng cực đoan hay bạo lực, nhưng có thể hiểu rõ quá trình một số bạn trẻ bị ảnh hưởng khi gặp phải nội dung này sớm trong đời.

Một số sáng kiến do cảnh sát, xã hội dân sự và Liên Hợp Quốc hỗ trợ đang vận hành nhằm giúp trẻ dễ tổn thương tránh bị cực đoan hóa, nhưng Bangladesh vẫn chưa có chương trình tổng thể và phối hợp trên toàn quốc về việc khử cực đoan.

Hiện chưa có dấu hiệu cho thấy sự tăng đột biến các cuộc tấn công khủng bố, tuy nhiên các sự cố nhỏ lẻ vẫn xảy ra. Điển hình là vụ nổ tại một madrasah ở Keraniganj ngay sát Dhaka tháng 12 năm 2025, khiến cảnh sát phát động điều tra khủng bố và bắt giữ nhiều nghi phạm, trong đó có hiệu trưởng madrasah Sheikh Al Amin – người bị xác định là nghi phạm chính.

Ảnh hưởng của các tuyên ngôn cực đoan, sự huy động của các nhóm tổ chức cực đoan và áp lực ngày càng tăng trong đời sống xã hội khiến các nước có nhiều lao động Bangladesh cần cảnh giác hơn. Tuy nhiên, theo Iftekharul Bashar, không có bằng chứng cho thấy đa số công nhân di cư Bangladesh có quan điểm cực đoan. Các vụ việc nhỏ lẻ có thể gây hiểu lầm và làm dấy lên sự nghi ngờ không chính đáng đối với cộng đồng di cư này.

Ngoài ra, ở mức độ rộng lớn hơn, tình trạng này phản ánh một xã hội Bangladesh đang trong quá trình biến đổi với sự hiện diện ngày càng nhiều của các tranh luận xoay quanh quyền tự do ngôn luận, vai trò của tôn giáo trong chính trị và xã hội, cũng như những thách thức an ninh liên quan đến chủ nghĩa cực đoan.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.