Bảo tồn di tích đắm chìm Chiến tranh Thế giới I tại bán đảo Gallipoli

Dưới bầu trời mùa hè trong xanh, khu vực Anzac Cove trên bán đảo Gallipoli, Thổ Nhĩ Kỳ, gợi nhớ về một trong những sự kiện lịch sử quyết định của Chiến tranh Thế giới I. Vào đêm ngày 25 tháng 4 năm 1915, theo chỉ thị của Tư lệnh Hải quân Anh Winston Churchill, lực lượng Quân đoàn Úc và New Zealand (ANZAC) đã thực hiện cuộc đổ bộ đầy hiểm nguy tại đây với mục tiêu chiếm quyền kiểm soát eo biển Dardanelles và tiến về Istanbul, nhằm buộc Đế quốc Ottoman rút lui khỏi cuộc chiến.

Tuy nhiên, trong đêm đầu tiên, hàng trăm binh sĩ hai bên đã thiệt mạng khi quân Ottoman quyết liệt phòng thủ, chống lại những đợt sóng pháo từ hải quân và các làn sóng lính mới được điều động. Sau 10 tháng chiến đấu ác liệt, đến tháng 12 năm 1915, Liên quân đồng minh phải ra lệnh rút lui, để lại hơn 100.000 binh sĩ thiệt mạng cùng nhiều tàu chiến bị hủy hoại do thủy lôi, ngư lôi tàu ngầm Đức hoặc bị đánh đắm bởi chính thủy thủ để không bị đối phương chiếm giữ.

Trong vùng nước xanh ngọc cách bờ vài mét, sâu chừng 5 mét, hiện còn xác tàu SS Milo - một tàu hơi nước từng dùng làm bến đổ bộ, nay phần thân đã bị bào mòn, chỉ còn trơ lại phần đáy tàu và xương khung phủ đầy rêu và cỏ biển posidonia nhưng vẫn dễ tiếp cận bằng kỹ thuật lặn tự do.

Gần đó, vịnh Suvla ẩn chứa xác tàu HMS Louis, một tàu khu trục dài 82 mét của quân đội Anh. Con tàu này từng tham gia cứu hộ nhưng sau cú va chạm với một tàu kéo vào tháng 10 năm 1915, bị mắc cạn và cuối cùng chìm hẳn. Hiện phần thân tàu bị chôn trong cát mềm dưới đáy biển, nhưng phần lộ thiên cho phép nhìn thấy các nồi hơi khổng lồ của tàu, hình dáng như súng thần công, được sinh vật biển bao phủ và các loài hải quỳ vàng rực mọc lên, như biểu tượng hòa bình cuối cùng giữa vũ khí và thiên nhiên.

Khắp bán đảo Gallipoli còn hàng chục xác tàu khác đã được chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ chuyển đổi thành công viên khảo cổ dưới nước, thu hút người đam mê lặn và lịch sử. Nhiều xác tàu sâu hơn vẫn còn nguyên vẹn các khoang cabin, vũ khí, phòng máy và lưới bảo vệ, thậm chí cả vật dụng cá nhân của sĩ quan và thủy thủ. Theo Ismail Kasdemir, Giám đốc Di tích lịch sử Gallipoli, tham gia dự án bảo tồn, việc lặn vào bên trong các xác tàu giống như bước vào một cỗ máy thời gian sống động của quá khứ.

Hiện có 19 trong tổng số 36 xác tàu đã được xác định và mở cửa cho hoạt động lặn. Song theo các chuyên gia từ Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ Thổ Nhĩ Kỳ (Tübitak) cùng các trường đại học, qua khảo sát thập kỷ qua bằng khảo sát dưới nước và mô hình 3D, những xác tàu đang hứng chịu quá trình suy thoái nhanh do biến đổi khí hậu và sự gia tăng nhiệt độ nước biển. Nếu không có can thiệp, nhiều hiện vật quý giá có thể biến mất trong vòng 50 năm tới.

Quá trình oxy hóa là sự ăn mòn điện hóa kim loại thép khi tiếp xúc với nước biển mặn. Bộ Văn hóa và Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ năm nay đã áp dụng phương thức chống ăn mòn cực kỳ âm, tương tự công nghệ dùng cho cầu cống và giàn khoan dầu ngoài khơi, qua việc nối các xác tàu với các khối kẽm làm cực hi sinh qua hệ thống cáp ngầm, nhằm chuyển dòng điện ăn mòn sang kẽm thay vì làm hỏng cấu trúc tàu lịch sử.

Dù vậy, đây là phương pháp thử nghiệm, tương tự các dự án bảo tồn xác tàu tương tự ở Australia và Croatia, và hiệu quả trên các tàu đã rỉ sét nhiều lớp bên dưới vẫn chưa rõ ràng. Tuy nhiên, các nhà chức trách và chuyên gia hy vọng giải pháp này có thể làm chậm quá trình suy thoái, giúp bảo tồn di sản lịch sử cho thế hệ tương lai. Giám đốc Kasdemir nhấn mạnh: “Chúng tôi có trách nhiệm giữ gìn di sản này để truyền lại cho các thế hệ mai sau.”

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.