Cá trắng hồ lớn có nguy cơ biến mất khỏi lịch sử vùng Great Lakes

Vào cuối thế kỷ 19, Sandusky, thị trấn ven hồ Erie thuộc hệ thống Great Lakes, từng được mệnh danh là "chợ cá nước ngọt lớn nhất thế giới". Trong cuốn sách Sandusky of To-Day phát hành năm 1888, cá trắng hồ (lake whitefish) được coi là biểu tượng và niềm tự hào của địa phương. Loài cá này từ lâu đã là nguồn thực phẩm quý báu, đồng thời gắn bó mật thiết với truyền thống và lối sống của các cộng đồng bản địa sống quanh Great Lakes. Đến giữa thế kỷ 19, các cộng đồng định cư ở bờ nam hồ Erie như Sandusky đã xây dựng kinh tế dựa trên cá trắng hồ nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng cao trong khu vực.

Tuy nhiên, kể từ những năm 1990, cá trắng hồ dần biến mất, khiến cả ngư dân lẫn các nhà nghiên cứu phải đau đầu tìm hiểu nguyên nhân. Họ nhận thấy số lượng cá con và cá nhỏ giảm mạnh tại hồ Erie. Qua điều tra sâu hơn, nguyên nhân chủ yếu được xác định là sự xâm nhập của các loài trai nước ngọt xâm lấn như trai zebra và quagga, vốn du nhập vào Great Lakes nhờ việc chở hàng qua đại dương. Những loài trai này đã làm giảm đáng kể lượng sinh vật phù du như tảo và vi khuẩn – nguồn thức ăn chính của diporeia, một loài tôm nhỏ giàu dầu vốn là thức ăn chủ yếu của cá trắng hồ con.

Mất đi diporeia, cá trắng hồ non phải đối mặt với tình trạng thiếu dinh dưỡng trầm trọng ngay từ khi mới nở, làm suy giảm nghiêm trọng số lượng cá trưởng thành. Trong khi mặt tích cực là các loài trai xâm lấn giúp loại bỏ các chất ô nhiễm như phosphates từ hoạt động nông nghiệp và công nghiệp do làm sạch nước hồ, sự bùng phát của chúng đang phá hủy những khu vực phát triển sinh vật phù du cần thiết cho chuỗi thức ăn tự nhiên.

Các nhà sinh vật học thực hiện khảo sát rộng rãi về cá trắng hồ tại phía tây hồ Erie và công bố kết quả vào năm ngoái đã cảnh báo rằng loài cá này có thể biến mất ở một số vùng trong vòng 5 năm tới. William Ortiz, đại diện cộng đồng bản địa Little Traverse Bay Bands of Odawa ở Mỹ, mô tả sự suy giảm này là thảm họa, bởi cá trắng hồ là nguồn thu nhập chính của người dân trong bộ lạc. Ortiz cho biết kể từ khi bắt đầu đánh bắt cá trắng hồ chuyên nghiệp ở bờ tây bắc hồ Michigan năm 2015, sản lượng cá đã giảm đều đặn đến mức khó có thể duy trì sinh kế.

Thống kê cho thấy tại vùng nước Mỹ thuộc Great Lakes, hoạt động đánh bắt cá trắng hồ đã giảm mạnh. Ví dụ, ở Ohio năm 2009, sản lượng đánh bắt cá trắng hồ đạt khoảng 200,000 pound (khoảng 90 tấn), trong khi năm ngoái tổng sản lượng tại hồ Erie chỉ còn gần 185,000 pound (khoảng 84 tấn), chủ yếu do các đội đánh bắt thương mại tại Ontario thu hoạch vào cuối năm. Ortiz cũng nhấn mạnh sự diệt trừ diporeia bởi trai zebra ở khu vực đẻ trứng của cá trắng hồ khiến cá con không có đủ thức ăn, do đó chết trước khi lớn đủ để tham gia vào chuỗi thức ăn cao hơn.

Tại hồ Superior – hồ lớn nhất và sâu nhất trong hệ thống Great Lakes – các loài trai xâm lấn chưa thể lan rộng như ở các hồ láng giềng ấm hơn, nhưng sự ấm lên toàn cầu đang đe dọa thay đổi điều này trong những thập kỷ tới. Trước thực trạng khó khăn, các nhà khoa học và bảo tồn đang tìm kiếm giải pháp. Gần đây, nghiên cứu cho thấy cá freshwater drum hoặc sheephead, loài cá có răng molar khỏe, có thể ăn trai zebra và quagga, giúp kiểm soát số lượng chúng ở mức cục bộ. Một nghiên cứu công bố tháng 6 vừa qua ghi nhận cá này đã ăn từ 611 đến 2,799 tấn trai khô mỗi năm trong giai đoạn 2013–2023 tại khu vực Sandusky và phía tây hồ Erie.

Ngoài ra, Cơ quan Bảo tồn Động vật Hoang dã Ohio đã triển khai các biện pháp như phủ bạt lớn dưới đáy hồ và bơm carbon dioxide nhằm tiêu diệt trai, đồng thời dùng vòi phun nước áp lực cao để phá vỡ các khu thuộc địa của chúng. Tuy các phương pháp này có hiệu quả, nhưng phạm vi rộng lớn và chi phí cao vẫn là thách thức lớn trong việc áp dụng quy mô lớn.

Đầu năm ngoái, hai nghị sĩ bang Michigan đã đề xuất dự luật cấp kinh phí 50 triệu USD mỗi năm trong 10 năm để nghiên cứu và kiểm soát trai nước ngọt xâm lấn tại Great Lakes. Hiện dự luật này đang chờ Quốc hội xem xét. Greg McClinchey từ Ủy ban đánh bắt cá Great Lakes nhấn mạnh rằng bài toán kiểm soát trai xâm lấn tương tự như khi đối phó với loài cá đuối lamprey cách đây 70 năm, đòi hỏi nhiều năm hợp tác, nghiên cứu và công sức để tìm ra phương án khả thi.

Mặc dù cam kết nghiêm túc từ các bên liên quan, ngư dân như Ortiz tại Michigan bày tỏ sự mệt mỏi với những lời hứa hẹn và dự án nghiên cứu kéo dài vài thập kỷ nhưng chưa có giải pháp khả thi nào. Ông nhắc lại kinh nghiệm xử lý cá lamprey vào những năm 1950 khi loại thuốc đặc hiệu được triển khai thành công, nhưng đến nay vẫn chưa có phương án hiệu quả cho trai quagga và zebra.

Ngược lại tại Sandusky, từng là trung tâm đánh bắt cá lớn với khoảng 1.500 người lao động trong 10 công ty đánh cá năm 1880, giờ đây khu vực này giảm sút trầm trọng. Cửa hàng dụng cụ tàu lớn nhất thành phố West Marine đang đóng cửa, đánh dấu sự tụt dốc của cộng đồng ngư dân từng phát triển mạnh mẽ. Di sản đánh bắt cá vang bóng một thời giờ chỉ còn lưu lại dưới dạng sách trong thư viện địa phương.