Khó khăn của Mỹ trong việc hiểu suy nghĩ của Trung Quốc giữa căng thẳng chiến lược

Hội nghị thượng đỉnh tháng 5 giữa cựu Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đưa ra thuật ngữ "ổn định chiến lược" trong quan hệ Mỹ-Trung, nhưng cả hai phía lại sử dụng cách diễn đạt khác nhau. Nhà Trắng nhấn mạnh về một "mối quan hệ mang tính xây dựng dựa trên sự công bằng và đối ứng", còn phía Bắc Kinh nói đến "mối quan hệ song phương mang tính xây dựng ổn định chiến lược". Sự khác biệt nhỏ này đã trở thành chủ đề tranh luận sôi nổi trong giới quan sát và chuyên gia, bởi nó có thể hé lộ hoặc che giấu tham vọng dài hạn của Trung Quốc.

Điều này cho thấy vai trò quan trọng của ngôn ngữ ngoại giao trong việc giải mã ý đồ chính trị và chiến lược của các bên, đặc biệt trong mối quan hệ đầy căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc.

Các chuyên gia nhận định Washington gặp trở ngại nghiêm trọng khi không có đủ nhân lực biết tiếng Trung, dẫn đến khoảng cách trong việc hiểu chính sách và suy nghĩ của Trung Quốc. Nguyên nhân chính được chỉ ra là việc cắt giảm ngân sách cho các chương trình học tiếng Trung tại Mỹ, giảm lượng trao đổi sinh viên và sự sụt giảm quan tâm học ngôn ngữ Trung.

Theo Kyle Chan, chuyên gia từ Trung tâm Trung Quốc John L. Thornton thuộc Viện Brookings, sự sụt giảm này tạo ra khoảng trống lớn về năng lực ngôn ngữ, từ đó khiến việc hiểu biết Trung Quốc trở nên ngày càng khó khăn hơn.

Từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, nhiều chương trình ngôn ngữ liên bang đã bị gián đoạn, trong đó có các chương trình học bổng như Critical Language Scholarship của Bộ Ngoại giao Mỹ, cũng như các trung tâm tài nguyên quốc gia và chương trình Nghiên cứu về Ngoại ngữ và Khu vực, vốn cung cấp hàng triệu USD hỗ trợ tài chính cho sinh viên đại học trên toàn quốc, đều bị tạm dừng.

Tuy vậy, các chương trình liên quan đến quốc phòng vẫn được duy trì, gồm các chương trình đào tạo ngôn ngữ của Bộ Quốc phòng, FBI, Cơ quan Tình báo Trung ương và Văn phòng Giám đốc Tình báo Quốc gia, dù họ cũng gặp những khó khăn về thủ tục an ninh.

Trước giới hạn về tiếp cận trực tiếp tại Trung Quốc do các quy định kiểm soát chặt chẽ đối với nhà nghiên cứu và nhà báo phương Tây, nhiều tổ chức và viện nghiên cứu Mỹ đã chuyển hướng sang phân tích các tài liệu chính thức của Trung Quốc được công khai.

Hiện nay, nhiều dự án dịch thuật đang được triển khai, có sự hỗ trợ từ chính phủ Mỹ và các quỹ phi lợi nhuận. Ví dụ, Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) đã thành lập Trung tâm Chiến lược Trung Quốc với cơ sở dữ liệu China Open Source Observatory, chuyên dịch và phân tích các văn kiện chính sách của Trung Quốc từ năm 1990 đến 2023. Dự án sử dụng cả trí tuệ nhân tạo với sự hợp tác của các hãng công nghệ lớn nhằm nâng cao độ chính xác trong dịch thuật các tài liệu quân sự và ngoại giao.

Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới của Đại học Georgetown cũng quản lý một công cụ phát hiện tin tức và bình luận tiếng Trung về các công nghệ như AI, công nghệ lượng tử và hàng không vũ trụ với hơn 5.000 bài viết phân tích.

Bên cạnh đó, nhiều kênh phân tích cá nhân như Pekingnology, The East is Read và Sinification cũng tham gia tích cực trong việc dịch và giải thích các nguồn tài liệu Trung Quốc.

Mặc dù các nỗ lực dịch thuật được đánh giá tích cực, việc thiếu sự phối hợp đồng nhất giữa các tổ chức gây ra sự phân mảnh trong mạng lưới nghiên cứu. Sourabh Gupta, học giả cao cấp tại Viện Nghiên cứu Trung-Mỹ, cho rằng nếu không được trình bày một cách hệ thống và có phương pháp rõ ràng, các bản dịch khó có thể tạo ảnh hưởng và được cộng đồng tiếp nhận rộng rãi.

Dù vậy, Shengyu Wang từ Viện Chính sách Xã hội châu Á thừa nhận mức độ phân mảnh là điều khó tránh khỏi, nhưng thách thức thực sự nằm ở việc các bản dịch được công bố mà thiếu bối cảnh và giải thích đầy đủ về phương pháp và hoàn cảnh ra đời của tài liệu.

Vào tháng 10, Trung tâm Rand còn gây tranh cãi khi công bố rồi rút lại một báo cáo dài 115 trang, cáo buộc các chuyên gia Mỹ có kỹ năng tiếng Trung dịch thuật sai lệch từ ngữ Trung Quốc theo hướng bảo thủ hơn thực tế. Báo cáo nhấn mạnh một ví dụ trong sách của Rush Doshi, Giám đốc Trung tâm Chiến lược Trung Quốc, khi dịch thuật cụm từ xianshouqi là "đòn tấn công", trong khi cụm từ này trong tiếng Trung thực tế có nghĩa là "nắm quyền chủ động".

Báo cáo đã bị rút lại và tác giả bị phê bình là đã diễn giải quá mức với ít bằng chứng thực tế để chống lại. Vụ việc cho thấy sự nhạy cảm và phức tạp trong việc dịch thuật và giải thích tài liệu chính thức Trung Quốc.

Chuyên gia Sourabh Gupta nhấn mạnh mục tiêu của dịch thuật không phải để củng cố cái nhìn Trung Quốc như một đối thủ hay "kẻ khác", mà nhằm hướng tới một đánh giá khách quan hơn về Trung Quốc.

Trong khi đó, Shengyu Wang lưu ý rằng ngôn ngữ chính thức của Trung Quốc vốn chứa đựng nhiều ý nghĩa mơ hồ, tạo điều kiện cho lãnh đạo nước này linh hoạt trong giao tiếp chính trị với nhiều đối tượng khác nhau. Đây là đặc điểm khiến việc giải mã ngôn ngữ chính thức của Trung Quốc càng trở nên khó khăn hơn.

Kyle Chan từ Viện Brookings cho rằng dù việc dịch thuật không thể hoàn hảo và luôn tồn tại sự thiên vị trong lựa chọn tài liệu, việc chuyển ngữ dù chỉ một phần các văn bản quan trọng vẫn tốt hơn là để trống hiểu biết về Trung Quốc.

Rosie Levine, giám đốc điều hành của US-China Education Trust, cho biết dù các dự án dịch thuật hiện có là một phần hỗ trợ quan trọng, kinh nghiệm thực địa tại Trung Quốc vẫn là không thể thay thế để có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về Trung Quốc.

Theo Levine, số lượng sinh viên Mỹ học tại Trung Quốc đã giảm mạnh từ gần 11.000 năm 2019 xuống dưới 2.000 năm 2024, trong khi hơn 265.000 sinh viên Trung Quốc theo học tại các trường đại học Mỹ năm học 2024-25. Một phần nguyên nhân đến từ kiểm soát visa do đại dịch, căng thẳng địa chính trị và chi phí di chuyển tăng cao. Cô cảnh báo nếu xu hướng này tiếp diễn, nước Mỹ sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt chuyên gia am hiểu về Trung Quốc trong thập kỷ tới.

Việc giảm trao đổi học thuật cùng với các biện pháp kiểm soát chặt chẽ của Trung Quốc khiến các nhà phân tích Mỹ phải dựa nhiều hơn vào các nguồn tài liệu mở để hiểu đối thủ chiến lược hàng đầu.

Điều này làm nổi bật sự cần thiết phải duy trì và phát triển các chương trình đào tạo ngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc một cách rộng rãi và toàn diện, không chỉ giới hạn trong mục tiêu quốc phòng mà còn bao gồm các lĩnh vực xã hội, chính trị và lịch sử để nâng cao khả năng phân tích và hiểu biết đa chiều về Trung Quốc.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.