Gabriela de Matos và sự giao hòa kiến trúc với truyền thống Brazil

Sinh ra ở Governador Valadares, bang Minas Gerais, Gabriela de Matos luôn gắn bó mật thiết với các giá trị xã hội do gia đình truyền cảm hứng. Cha cô là kiến trúc sư người da trắng còn mẹ là nhà xã hội học người da đen, cả hai đều quan tâm đến các vấn đề xã hội. Chính bối cảnh này giúp Gabriela sớm nhận thức và tham gia tích cực vào phong trào người da đen cùng các hoạt động văn hóa lúc trẻ.

Trong quá trình học tập tại PUC Belo Horizonte, cô từng cảm nhận sự thờ ơ và thiếu sự công nhận dành cho những người như mình trong ngành kiến trúc vốn được xem là “trắng, thượng lưu và nam giới” như chính cô từng nhận định. Sự bất công đó còn rõ hơn khi cô trở lại giảng dạy và phải đối mặt với sự “vô hình” của mình trước cộng đồng học thuật.

Cùng bạn đồng hành Paulo Tavares, Gabriela de Matos đã viết trang sử mới cho kiến trúc Brazil khi giành được giải Leão de Ouro tại Biennale Kiến trúc Venice 2023, đây là lần đầu tiên giải thưởng danh giá này thuộc về quốc gia này. Tại sự kiện, cô đã tạo nên không gian sử dụng đất và các yếu tố tự nhiên thay cho bê tông truyền thống, kết nối du khách quốc tế với văn hóa bản địa của các cộng đồng thổ dân, quilombolas và các terreiros Candomblé.

Hiện Gabriela đang chuẩn bị cho vai trò đồng giám tuyển của Biennale Kiến trúc São Paulo lần 15 vào năm 2027, lần đầu cô đảm nhận trọng trách tại sự kiện tầm cỡ này. Mục tiêu chính của cô là làm nổi bật vai trò chủ động của Brazil trong việc bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa - kiến trúc đa dạng, bao gồm những công trình trong các cộng đồng bản địa, terreiros, quilombos cùng nhiều không gian khác ở vùng nông thôn cũng như thành thị.

Bên cạnh các dự án quốc tế, Gabriela cũng tích cực với các công trình có ý nghĩa văn hóa sâu sắc trong nước. Cô đang thực hiện công tác cải tạo terreiros Casa Branca tại Salvador, một khu vực rộng 6.000m², được coi là terreiro lâu đời nhất đã được công nhận chính thức và là di tích đầu tiên của người da đen được bảo tồn bởi Iphan.

Công trình bảo tồn đi sâu duy trì nguyên trạng kiến trúc truyền thống với những đặc điểm như màu trắng chủ đạo, các viên gạch đặc trưng và hệ thống cobogó dùng để tối ưu ánh sáng tự nhiên và thông gió. Gabriela nhấn mạnh rằng cô vẫn đang học hỏi về loại hình kiến trúc truyền thống bản địa vốn chưa được nhiều trường đại học chấp nhận như kiến trúc chính thống.

Năm 2018, Gabriela đã lập ra dự án Arquitetas Negras nhằm tìm hiểu và hỗ trợ các nữ kiến trúc sư người da đen tại Brazil. Qua đó, cô đã tìm thấy và lập bản đồ về 900 kiến trúc sư da đen trên toàn quốc, nâng cao nhận thức cộng đồng về sự đa dạng giới trong lĩnh vực này. Đến năm 2022, cô sáng lập Viện Cambará với mục đích thúc đẩy kiến trúc Afro-Brazil, đồng thời tạo nhiều cơ hội nghề nghiệp cho các kiến trúc sư người da đen.

Cô luôn tin tưởng kiến trúc không chỉ là xây dựng mà còn có vai trò xã hội quan trọng trong việc tạo ra môi trường sống và đô thị chăm sóc tốt hơn cho các cộng đồng yếu thế, góp phần xây dựng các thành phố và nhà ở có giá trị cao về mặt nhân văn.

Với những đóng góp to lớn cả trong nước và quốc tế, Gabriela de Matos trở thành biểu tượng cho sự giao thoa giữa di sản văn hóa và kiến trúc đương đại của Brazil, đồng thời mở đường cho thế hệ kiến trúc sư nữ và người da đen phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.