Biotech Trung Quốc đối mặt nguy cơ đình trệ sau cái chết trong thử nghiệm gene-editing

Cái chết của một cô bé 6 tuổi, được biết đến với tên gọi Mei, sau khi nhận liệu pháp gene-editing thử nghiệm tại Trung Quốc, đã làm dấy lên cảnh báo trong cộng đồng khoa học về sự cần thiết nâng cao các biện pháp bảo vệ trong thử nghiệm lâm sàng. Sự kiện này cũng làm nổi bật nguy cơ chính sách thắt chặt quy định khiến các nhà khoa học mất đi khả năng linh hoạt vốn giúp Trung Quốc đẩy nhanh phát triển các liệu pháp tiên tiến.

Wang Haoran, Giám đốc điều hành Neoland Biosciences tại tỉnh Sơn Đông, chia sẻ: "Hy vọng sự cố này không ảnh hưởng lâu dài đến hệ thống nghiên cứu lâm sàng do các nhà nghiên cứu tự khởi xướng ở Trung Quốc, nhưng nguy cơ phản ứng điều chỉnh chính sách là rất thực tế." Ông nhấn mạnh rằng cơ chế thử nghiệm linh hoạt này đã giúp Trung Quốc tạo nên lợi thế cạnh tranh mạnh mẽ trong lĩnh vực công nghệ sinh học, đặc biệt là trong các liệu pháp tế bào và gene.

Thử nghiệm được tiến hành dưới mô hình thử nghiệm do nhà nghiên cứu tự khởi xướng (investigator-initiated trial - IIT), trong đó chỉ cần sự chấp thuận từ bệnh viện nghiên cứu thay vì các cơ quan quản lý quốc gia. Mô hình này giúp giảm bớt gánh nặng thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thử nghiệm các liệu pháp mới trên người. Theo báo cáo từ Retraction Watch và tạp chí Science, thử nghiệm này được dẫn dắt bởi giáo sư Qiu Zilong, nhà nghiên cứu neuroscience tại Trung tâm não của Đại học Giao thông Thượng Hải.

Sự linh hoạt này giúp Trung Quốc nhanh chóng thu hẹp khoảng cách với các quốc gia phương Tây, nhưng cũng tiềm ẩn những rủi ro về đánh giá an toàn và tính minh bạch trong giám sát. Wang Haoran cho rằng nhiều nhà nghiên cứu trẻ tuổi tại Trung Quốc thường nóng vội đẩy nhanh tiến trình thử nghiệm nhằm thu thập dữ liệu phục vụ cho các đề tài nghiên cứu, dự án và thăng tiến nghề nghiệp, dẫn đến việc bỏ qua các vấn đề kỹ thuật và khoa học quan trọng. Ông cảnh báo rằng các liệu pháp trị liệu tế bào và gene vốn dễ thiết kế nhưng khó ứng dụng lâm sàng, đòi hỏi sự thận trọng cao độ.

Mei được chẩn đoán mắc hội chứng Snijders Blok-Campeau, một rối loạn phát triển thần kinh hiếm gặp do đột biến gen CHD3. Triệu chứng của bé tương đối nhẹ nhưng gia đình đã tiếp cận đề tài của Qiu và đề nghị tài trợ chi phí cho nghiên cứu và thử nghiệm.

Thử nghiệm được thực hiện vào tháng 3 năm ngoái tại Bệnh viện Xinhua ở Thượng Hải. Đội ngũ nghiên cứu sử dụng vector adeno-associated virus (AAV), phương tiện phổ biến trong liệu pháp gene, để đưa một base editor trực tiếp vào dịch não tủy của Mei nhằm sửa đổi gen CHD3 gây bệnh.

Nếu thành công, Mei sẽ là người đầu tiên trên thế giới nhận liệu pháp chỉnh sửa gene hướng tới não. Tuy nhiên, bé đã tử vong chỉ vài ngày sau đó do phản ứng miễn dịch nghiêm trọng có liên quan đến liệu pháp.

Liệu pháp này có nguy cơ cao do phải sử dụng lượng virus cực lớn. Do chỉ một phần nhỏ số virus có thể tiếp cận tế bào mục tiêu và kích hoạt hệ thống chỉnh sửa gene, việc sửa đổi đủ tế bào não cần đến hàng trăm nghìn tỷ hạt virus.

Cui Xiang, nhà khoa học cấp cao tại Novartis, nhận định liệu pháp dựa trên vector AAV rất nhạy cảm với liều lượng và việc tiêm trực tiếp vào dịch não tủy có thể tạo ra đặc điểm độc tính khác biệt.

Điều tra chỉ ra rằng tất cả 4 con khỉ được thử nghiệm trước lâm sàng đều bị tổn thương gan mức từ trung bình đến nặng, nhưng thử nghiệm trên người vẫn không bị ngưng lại. Ủy ban đạo đức của bệnh viện cũng không đánh giá đầy đủ mức độ an toàn và cân nhắc lợi-hại của liệu pháp.

Cui lưu ý so sánh với một trường hợp trị liệu gene bằng CRISPR cá nhân hóa thành công cho trẻ sơ sinh mắc rối loạn chuyển hóa nguy hiểm ở Mỹ năm 2023, cho thấy tình trạng của Mei không thuộc dạng đe dọa tính mạng. Sự kiện gây dấu ấn xấu tiềm năng cho ngành công nghệ sinh học đang phát triển nhanh tại Trung Quốc.

Trung Quốc thu hút nhiều tập đoàn dược quốc tế nhờ chi phí phát triển thấp và năng lực thử nghiệm lâm sàng tiên tiến, nhưng vụ việc có thể khiến các nhà đầu tư và doanh nghiệp nước ngoài cảnh giác hơn với lĩnh vực dược phẩm sinh học trong nước.

Cui Xiang nhận định chính phủ Trung Quốc có thể duy trì niềm tin của nhà đầu tư nếu xử lý nghiêm vụ việc, gia tăng giám sát bằng luật pháp và áp dụng chế tài nghiêm khắc nhằm ngăn chặn vi phạm.

Tuy nhiên, chuyên gia đạo đức sinh học Zhai Xiaomei thuộc Viện Khoa học Y học Trung Quốc cho rằng cần chờ kết luận điều tra toàn diện: "Thông tin hiện nay chủ yếu từ truyền thông, chưa có báo cáo độc lập nào được công bố. Nếu báo cáo trên Science chính xác, những lỗ hổng trong đánh giá đạo đức và giám sát khoa học là rất nghiêm trọng." Bà kêu gọi tuân thủ pháp luật và chờ đợi điều tra chính thức để đưa ra phán đoán khách quan.

Sự việc được xem là dấu mốc cảnh báo, đặt ra yêu cầu cấp thiết về tăng cường giám sát chất lượng và an toàn trong các thử nghiệm gene-editing, đồng thời giữ vững tinh thần đổi mới sáng tạo để không đánh mất đà phát triển mạnh mẽ của công nghệ sinh học Trung Quốc.