Malaysia theo đuổi trung lập có điều kiện trong cạnh tranh công nghệ Mỹ-Trung

Malaysia đang ngày càng đối mặt với khó khăn trong việc duy trì vị thế trung lập trong cuộc cạnh tranh gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc về thương mại, đầu tư và an ninh công nghệ. Tengku Zafrul Aziz, cố vấn cao cấp của Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim, cho biết Mỹ và Trung Quốc không bắt nước này phải chọn phe trong chính sách ngoại giao, nhưng lại áp đặt yêu cầu khi liên quan đến an ninh công nghệ.

Chính sách Malaysia hướng tới là trung lập có điều kiện, dựa trên việc thắt chặt quy định, giám sát kỹ lưỡng các công nghệ nhạy cảm và đảm bảo rằng thiết bị hay bí quyết công nghệ của bên này không bị chuyển giao cho bên kia. Đặc biệt, ngành trung tâm dữ liệu đang phát triển nhanh chóng của Malaysia là lĩnh vực mấu chốt, trong đó chính phủ phải thuyết phục Washington rằng các chip trí tuệ nhân tạo tiên tiến của Mỹ không bị chuyển hướng sang Trung Quốc, đồng thời đảm bảo với Bắc Kinh rằng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ không đồng nghĩa với việc Malaysia đứng về một bên cụ thể nào.

Tengku Zafrul Aziz nhấn mạnh, hiện câu hỏi đầu tiên ông thường nhận được là Malaysia nghiêng về Trung Quốc hay Mỹ. Trước đây, quyết định đầu tư chủ yếu dựa trên hiệu quả và chi phí, nay được thúc đẩy bởi sự liên kết chính trị và công nghệ. Năm ngoái, Mỹ cáo buộc các kỹ sư Trung Quốc đã né tránh kiểm soát xuất khẩu của Mỹ bằng cách thuê cơ sở trung tâm dữ liệu Malaysia sử dụng chip Nvidia cao cấp để đào tạo mô hình AI. Malaysia đã phản ứng bằng cách siết chặt quy định xuất khẩu, quá cảnh và vận chuyển các chip AI hiệu năng cao có nguồn gốc từ Mỹ.

Theo ông Zafrul, những biện pháp kiểm soát này đã giúp Malaysia trở thành địa điểm đáng tin cậy và hấp dẫn cho việc triển khai các thiết bị tiên tiến, biến việc tuân thủ quy định thành một lợi thế cạnh tranh quan trọng. Abdul Halim Md Lassim, CEO tập đoàn HeiTech Padu, một nhà vận hành trung tâm dữ liệu và dịch vụ điện toán đám mây, cho rằng sự an toàn, khả năng phục hồi và tuân thủ yếu tố môi trường, xã hội, quản trị là các yếu tố ngày càng được các nhà đầu tư quan tâm.

Malaysia có lợi thế về vị trí địa lý cùng những nỗ lực của các cơ quan chính phủ trong việc thúc đẩy kinh tế số, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển lĩnh vực trung tâm dữ liệu.

Các công ty công nghệ Mỹ vẫn chiếm vai trò chủ đạo trong thiết kế nhiều loại chip AI được ưa chuộng nhất, tạo điều kiện để chính phủ Mỹ áp đặt các tiêu chuẩn quản lý và kiểm soát xuất khẩu sản phẩm của họ. Tháng 7 năm ngoái, Malaysia ban hành chỉ thị theo Luật Thương mại Chiến lược năm 2010 nhằm thiết lập kiểm soát diện rộng với các mặt hàng không liệt kê, yêu cầu giấy phép thương mại cho các chip AI có nguồn gốc Mỹ nếu nghi ngờ việc chuyển hàng có thể liên quan đến các hoạt động bị hạn chế.

Theo chỉ thị, bất kỳ đối tượng nào xuất khẩu, chuyển tiếp hoặc di chuyển các chip AI tiên tiến qua Malaysia mà biết hoặc nghi ngờ liên quan đến các hoạt động bị cấm phải thông báo trước 30 ngày. Ban Thư ký Thương mại Chiến lược sẽ quyết định có cần giấy phép hay không. Mặc dù quy định này ban đầu nhằm ngăn ngừa phổ biến vũ khí hủy diệt quy mô lớn, nó cũng điều chỉnh việc chuyển giao công nghệ kiểm soát không hữu hình, bao gồm công nghệ số và phần mềm qua môi trường kỹ thuật số hoặc dữ liệu.

Các chuyên gia pháp lý cho biết, quy tắc này cho phép cơ quan quản lý Malaysia yêu cầu xem xét tài liệu và hồ sơ điện tử khi phát hiện vi phạm nhưng chưa có tiền lệ pháp lý rõ ràng về cách áp dụng thực tế.

Farlina Said, giám đốc chính sách an ninh mạng và công nghệ tại Viện Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Malaysia, cho biết kiểm soát sử dụng chip vẫn khiến các nhà vận hành trung tâm dữ liệu gặp khó khăn trong việc kiểm soát thực tế hoạt động của khách hàng thuê máy tính. Việc này gây trở ngại trong việc đảm bảo với các nước sở hữu công nghệ. Đồng thời, việc kiểm tra quá kỹ hoạt động sử dụng có thể chạm đến các lo ngại về quyền riêng tư.

Abdul Halim nhấn mạnh các nhà vận hành phải thực hiện thẩm định khách hàng phù hợp song không thể biết chính xác mọi tác vụ AI chạy trên nền tảng của họ. Đồng thời, họ có trách nhiệm bảo vệ bí mật khách hàng và chủ quyền dữ liệu, đồng thời cung cấp cơ sở hạ tầng an toàn và tuân thủ.

Farlina đề xuất Malaysia nên xây dựng uy tín bằng việc phát triển các tiêu chuẩn rõ ràng, trung lập về công nghệ, bao gồm an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và quản lý hệ thống thông tin. Malaysia còn đang trong quá trình chuyển đổi từ người tiếp nhận công nghệ sang nhà phát triển, sử dụng các hệ thống và thành phần nhập khẩu từ Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nơi khác.

Diễn biến chính trị cũng làm phức tạp vấn đề. Một số vấn đề được nước này coi là nguy cơ an ninh quốc gia có thể không được các bên khác chấp nhận, gây khó khăn trong việc thực thi khi các quy định kiểm soát xuất khẩu thay đổi. Farlina nhấn mạnh Malaysia cần một khuôn khổ vận hành vừa cởi mở vừa có cấu trúc rõ ràng để doanh nghiệp hoạt động ổn định trong nền kinh tế mở.

Abdul Halim cho rằng mô hình "chủ nhà tin cậy" nên dựa trên các yếu tố quản trị, an ninh và tính cởi mở hơn là sự liên kết địa chính trị. HeiTech hướng tới việc duy trì tính chất trung lập công nghệ và tuân thủ nghiêm túc các quy định hiện hành.

Lo ngại cũng xuất hiện từ phía Trung Quốc khi Malaysia thúc đẩy chế biến khoáng sản đất hiếm trong nước thay vì xuất khẩu thô. Các nhà đầu tư Trung Quốc bày tỏ lo ngại về việc công nghệ chế biến của họ có thể bị rò rỉ cho đối thủ cạnh tranh. Malaysia giữ quan điểm mở cửa thu hút đầu tư đồng thời tăng cường bảo vệ các công nghệ nhạy cảm.

Kể từ khi kết thúc nhiệm kỳ Thượng viện năm ngoái, Tengku Zafrul Aziz bày tỏ rõ ý định tham gia tranh cử. Ông cho biết đã thông báo công khai với Thủ tướng và đảng PKR rằng ông muốn ra ứng cử và hy vọng được cơ hội.

Zafrul để ngỏ việc tranh cử vào quốc hội hay cơ quan địa phương và từng được nhắc đến trong mối liên hệ với ghế quốc hội Kuala Selangor từng do cựu bộ trưởng kinh tế Rafizi Ramli nắm giữ trước đó. Ông cũng khẳng định tham gia PKR bởi ủng hộ các đảng phái dựa trên chính sách và vấn đề thay vì "vũ khí hóa" sắc tộc và tôn giáo.

Trước khi vào chính trường, Zafrul là một ngân hàng gia chuyên nghiệp và là CEO của nhóm ngân hàng CIMB từ 2015 đến 2020. Ông giữ chức Bộ trưởng Tài chính Malaysia dưới hai chính phủ liên tiếp từ năm 2020 đến năm 2022. Năm 2022, ông từng ứng cử ghế quốc hội với tư cách ứng viên của UMNO trước khi rời đảng để gia nhập PKR vào năm ngoái.