Giá trị của bằng đại học đang dần phai mờ trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Các quốc gia nhận thức được thực tế này đã chuyển từ tranh luận về chất lượng giảng dạy sang đo lường tốc độ chuyển hóa kiến thức thành năng lực thực tế. Ngược lại, nhiều nơi vẫn đang cố gắng cải cách hệ thống giáo dục cũ kỹ của thế kỷ 20 và gọi đó là tiến bộ.

Các ông lớn công nghệ như Google, Apple và IBM hiện ưu tiên tuyển dụng dựa trên kỹ năng thay vì bằng cấp. Trên 50% nhà tuyển dụng đã bỏ yêu cầu bằng cấp cho một số vị trí. Họ quan tâm nhiều hơn đến khả năng ra quyết định trong tình huống chưa rõ ràng và tốc độ học hỏi của ứng viên thay vì khả năng ghi nhớ kiến thức.

Sự phát triển này được minh họa rõ qua ví dụ Quỹ đầu tư Y Combinator, vốn ưu tiên hỗ trợ những người bỏ học Đại học Stanford hoặc những ai không theo học đại học. Hồ sơ GitHub giờ đây chứng minh rõ hơn năng lực thực tế so với bảng điểm đại học.

Bằng cấp vẫn có giá trị nhất định trong việc tiếp cận các nghề luật, y, công việc nhà nước hay các mạng lưới danh tiếng, nhưng giá trị ấy thuộc về mặt quyền tiếp cận chứ không phải kiến thức. Trong thế giới có AI thay đổi, năng lực thực thi mới là thước đo chất lượng.

Dù một chatbot AI miễn phí có thể giải thích cơ học lượng tử, nhưng sở hữu công cụ không đồng nghĩa với khả năng sử dụng hiệu quả nó. Khoảng cách đang ngày càng lớn giữa những người biết khai thác AI để giải quyết vấn đề phức tạp và những người chỉ biết tiêu thụ kết quả do AI cung cấp. Kỹ năng trọng yếu trong thập kỷ tới được dự báo là khả năng phối hợp nhiều tác nhân AI để đạt kết quả mà cá nhân mong muốn.

AI trong giáo dục được xem là cơ hội lớn, nhưng chỉ dành cho những tổ chức sẵn sàng xây dựng lại hệ thống dựa trên công nghệ này. Điều này đòi hỏi thay đổi phương pháp đánh giá, tập trung vào kỹ năng vận dụng và phán đoán hơn là khả năng ghi nhớ kiến thức. Thay vì để AI suy nghĩ thay, cần kiểm tra khả năng điều phối và phản biện hệ thống AI của sinh viên.

AI có thể hỗ trợ mở rộng quy mô giáo dục với các hình thức như gia sư cá nhân hóa với chi phí gần như bằng không, mô phỏng thực tế quy mô lớn và phản hồi tức thời. Ví dụ, SET University – một trường công nghệ ở Ukraine do Iryna Volnytska lãnh đạo – đã ứng dụng AI trong mô phỏng tấn công mạng và hoàn thành thử thách nhanh gấp sáu lần bình thường.

Đại học truyền thống thường coi campus, giảng viên và chương trình đào tạo là tài sản quý giá nhất, tuy nhiên trong kỷ nguyên số, dữ liệu mới là tài sản quan trọng nhất. Mỗi tương tác của sinh viên trên nền tảng học tập để lại dấu vết về cách họ xử lý thông tin, thích nghi và làm việc nhóm. Các trường đại học đang sở hữu lượng lớn dữ liệu này nhưng khai thác rất hạn chế.

Xu hướng hình thành các tổ chức giáo dục "AI-native" đã bắt đầu và phát triển nhanh chóng. Các công ty chỉ đơn thuần chuyển bài giảng lên mạng đang dần biến mất, trong khi các mô hình như Outsmart – được xây dựng bởi các cựu nhân viên Duolingo và được rót vốn hơn 36 triệu USD – đang hướng đến mô hình đại học tương lai.

Sản phẩm thực sự của các trường đại học hàng đầu không phải là kiến thức mà là mạng lưới quan hệ. Ví dụ, MIT đã phổ biến bài giảng miễn phí 20 năm qua nhưng giá trị lớn nằm ở việc sinh viên cùng học trong môi trường tạo dựng vốn xã hội bền vững. Tương lai của đại học phụ thuộc vào việc tạo dựng môi trường kết nối xã hội mạnh mẽ, điều mà rất ít trường hiện nay thực sự thực hiện.

Thay vì chỉ tập trung vào số lượng sinh viên STEM tốt nghiệp, yếu tố quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa nghiên cứu thành sản phẩm hữu dụng. Trung Quốc nổi bật không chỉ vì số lượng Tiến sĩ STEM nhiều hơn Mỹ, mà còn vì tốc độ chuyển đổi nhanh chưa từng có, chỉ mất vài năm so với hơn một thập kỷ ở nhiều nơi khác.

Nhiều quốc gia vẫn xem giáo dục như một sứ mệnh văn hóa cần dần cải thiện, trong khi đó nó đã trở thành yếu tố chiến lược then chốt. Các nước như Canada, Đức, Singapore và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã thiết lập chính sách cấp visa nhanh cho lao động kỹ thuật nhằm tận dụng nhân lực được đào tạo tốn kém tại nơi khác. Việc phát triển nhân tài để xuất khẩu thực chất là trợ giá cho nền kinh tế khác.

Câu hỏi lớn đặt ra cho các nhà cải cách giáo dục là làm thế nào để nhanh chóng biến kiến thức của con người thành lợi ích quốc gia trước khi bị các đối thủ vượt mặt.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.