Tại sao con người vừa tin khoa học vừa tin các thuyết âm mưu đã bị bác bỏ?

Trong vài thập kỷ qua, nhiều cuộc khảo sát cho thấy sự sụt giảm mạnh mẽ niềm tin vào các thể chế dân chủ cùng nhiều tổ chức chính quyền và xã hội như hệ thống luật pháp, nền giáo dục, truyền thông, và tài chính. Tuy nhiên, điều đặc biệt là khoa học dường như giữ được mức độ tín nhiệm tương đối ổn định so với các ngành khác. Dù vậy, trên thực tế, niềm tin vào khoa học lại không hoàn toàn được thể hiện một cách rõ ràng trong hành vi và quan điểm của mọi người.

Việc chống đối tiêm chủng lan rộng kể từ khi đại dịch Covid-19 bùng phát, sự phổ biến của phong trào uống sữa sống tại Mỹ, hay hàng loạt các phương pháp chữa bệnh “thay thế” lan tràn trên mạng xã hội là minh chứng cho sự tồn tại của những quan điểm trái ngược với khoa học nghiêm túc. Hiện tượng này làm nổi bật mâu thuẫn giữa việc nhiều người khẳng định tin tưởng khoa học nhưng lại ôm chấp các giả thuyết âm mưu hay các thủ đoạn lừa đảo mang dáng dấp khoa học, không được kiểm chứng.

Nghiên cứu mới đây của các nhà tâm lý thuộc Trinity College Dublin tại Ireland đã chỉ ra nguyên nhân căn nguyên của nghịch lý này. Họ chứng minh rằng cách xã hội và văn hóa đại chúng xây dựng hình ảnh về khoa học đã dẫn đến sự hiểu nhầm về bản chất của khoa học hiện đại.

Một hình tượng phổ biến trong phim ảnh và truyền hình là nhân vật thiên tài cô đơn, người phát minh ra một khám phá vĩ đại nhưng không được đồng nghiệp tin tưởng, thậm chí bị chế giễu, cuối cùng nhận được công nhận muộn màng. Mặc dù có những trường hợp lịch sử như Ignác Semmelweis chứng minh điều này có thể xảy ra, nhưng trên thực tế đây là hiện tượng rất hiếm.

Giáo dục truyền thống cũng góp phần vào việc duy trì quan niệm này bằng cách nhấn mạnh đến cá nhân phát minh hoặc phát hiện được gắn với tên tuổi đơn lẻ thay vì giới thiệu khoa học như một nỗ lực hợp tác tập thể. Khoa học ngày nay chủ yếu là kết quả công việc của các nhóm nghiên cứu toàn cầu, họ xây dựng trên cơ sở kiến thức của nhau, nhưng hình ảnh thiên tài cá nhân vẫn chiếm ưu thế trong nhận thức công chúng.

Tiến sĩ Karikó Katalin, trong bài phát biểu nhận giải Nobel, đã nhấn mạnh rằng công nghệ mRNA không phải là thành quả của một người duy nhất mà là kết quả của đóng góp của hàng trăm nhà khoa học khác. Tuy nhiên, vẫn có xu hướng xem bà như một thiên tài đơn độc phát minh ra công nghệ này.

Nhóm nghiên cứu tại Ireland nhận thấy những cá nhân càng chấp nhận hình mẫu thiên tài cô đơn thì càng có khả năng tin vào các thuyết âm mưu không mang tính khoa học, dù họ vẫn tự khẳng định niềm tin vào khoa học. Điều này xảy ra trên toàn bộ các nhóm dân số, không phân biệt trình độ học vấn hay các yếu tố nhân khẩu học khác.

Thêm vào đó, những người chủ yếu tiếp nhận thông tin khoa học qua các phương tiện như podcast hay phim tài liệu cũng có xu hướng bộc lộ sự tương đồng về quan điểm này.

Kết quả nghiên cứu cảnh báo rằng những người dối trá đang lợi dụng niềm tin của công chúng vào khoa học để quảng bá những ý kiến, sản phẩm hay mô hình kinh doanh thiếu cơ sở khoa học hoặc thậm chí phản khoa học. Họ khai thác các thủ pháp khoa học như sử dụng thuật ngữ phức tạp, báo cáo thống kê, danh hiệu tiến sĩ để tạo uy tín giả mạo cho các quan điểm của mình.

Theo các nhà tâm lý học, một trong những giải pháp căn bản là cải tiến phương pháp giáo dục, nâng cao nhận thức về bản chất và nguyên tắc hoạt động của khoa học thay vì chỉ nhồi nhét tên tuổi hay sự kiện lịch sử cho học sinh. Việc hiểu rõ khoa học vận hành như thế nào sẽ giúp người học nhận diện được các thông tin sai lệch và giảm khả năng tiếp nhận các thuyết âm mưu khoa học giả.

Như vậy, việc thay đổi nhận thức và tiếp cận giáo dục về khoa học là cần thiết để củng cố lòng tin thực tế và chống lại sự lan truyền của các thuyết âm mưu sai sự thật.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.