Phân phối lại tài sản trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo: Những suy tưởng và thực tiễn

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển với tốc độ nhanh chóng, tạo ra vô số kịch bản về tác động của nó đối với cách thức làm việc và phân phối tài sản toàn cầu. Tỷ phú Elon Musk từng cho rằng AI sẽ khiến công việc trở nên tùy chọn và tạo ra một nguồn cung vượt mức tới mức không còn lạm phát. Larry Fink, CEO của Blackrock, cũng bày tỏ quan điểm rằng AI có thể gây ra sự tái phân phối lớn hơn những gì đã từng xảy ra khi các thế hệ trước tạo ra của cải nhưng chủ yếu thuộc về nhóm vốn đã giàu có.

Song, các chuyên gia như Carl Benedikt Frey, nhà kinh tế học và giáo sư về AI tại Đại học Oxford, lại cho rằng hiện tại không có dấu hiệu AI ảnh hưởng rõ rệt đến thị trường lao động. Việc áp dụng các chính sách phân phối mới vào lúc này vẫn là quá sớm khi hệ thống phúc lợi hiện có vẫn hoạt động hiệu quả trong bối cảnh hiện tại. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng việc thảo luận về sự chuẩn bị cho tương lai là điều cần thiết.

Chuyên gia kinh tế Philip Trammell từ Đại học Stanford từng đặt ra giả thuyết rằng khi AI có thể thay thế toàn bộ công việc của con người, sự bất bình đẳng giàu nghèo theo mô hình của Thomas Piketty có thể trở thành hiện thực. Tuy nhiên, ông cũng khẳng định điều kiện then chốt là AI phải thực sự có khả năng thay thế toàn bộ lao động của con người, điều chưa chắc đã xảy ra.

Một khía cạnh khác liên quan đến lợi nhuận thực tế trong ngành AI. Thị trường chứng khoán hiện lo ngại rằng các công ty AI khó có thể duy trì mức lợi nhuận cao đủ để giữ vững giá cổ phiếu. Các công ty đang chịu sự cạnh tranh khốc liệt và nhiều nơi vẫn đang chịu thua lỗ dù giá dịch vụ AI đang tăng dần.

Nguồn giá trị tạo ra từ AI có thể được phân bổ tại các công ty phát triển AI, các doanh nghiệp áp dụng AI, hoặc các nhà cung cấp hạ tầng như công ty xây dựng trung tâm dữ liệu, nhà sản xuất chip hay công ty cung cấp điện. Ví dụ, tại Hàn Quốc, các hãng sản xuất chip đã ghi nhận lợi nhuận lớn nhờ nhu cầu AI tăng cao. Nhưng điều đáng chú ý là công nhân đã đình công để yêu cầu và nhận được khoản tiền thưởng lớn, cho thấy lợi nhuận có thể được chia sẻ giữa các bên liên quan.

Kinh tế gia William Baumol từng chỉ ra rằng trong các nước giàu, tiền lương ngành dịch vụ như y tế và giáo dục tăng dù năng suất không tăng đáng kể, một hiện tượng được ông gọi là "bệnh chi phí". Điều này cho thấy ngay cả những ngành không trực tiếp hưởng lợi từ AI cũng có thể tăng trưởng nhờ sự phát triển chung của nền kinh tế. Người làm việc trong dịch vụ như y tá hay giáo viên mầm non không nhất thiết bị bỏ lại phía sau chỉ vì những ngành khác cải thiện năng suất nhờ AI.

Monika Schnitzer, Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế Đức, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo truy cập công nghệ AI một cách rộng rãi để nhiều người và doanh nghiệp đều hưởng lợi từ cải thiện năng suất. Bà cho rằng nguy cơ lớn nhất đến từ việc AI bị độc quyền hóa và khuyến nghị tập trung vào chính sách cạnh tranh thay vì chỉ nghĩ đến phân phối lại tài sản thông qua thuế mới.

Tại Hàn Quốc, dù có sự gia tăng lớn về lợi nhuận từ AI, một số người cho rằng lợi nhuận mang lại cho các cổ đông sẽ tạo ra sự phân phối công bằng hơn, bởi phần lớn dân cư có cổ phần trong quỹ hưu trí bao gồm các công ty chip. Mô hình lương hưu bằng cổ phiếu có thể là một cách ứng phó hiệu quả của các quốc gia với tương lai của AI.

Ý tưởng cơ bản là đánh thuế trực tiếp vào việc sử dụng AI nếu nó thay thế lao động con người, nhằm tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Đề xuất này được các chính trị gia thuộc cánh tả ở Đức như thành viên SPD và phó chủ tịch nhóm nghị sĩ Đảng Xanh Andreas Audretsch ủng hộ.

Tuy nhiên, thực tế áp dụng thuế này không đơn giản. Thuế AI có thể bị coi là gây cản trở thương mại, đặc biệt trong bối cảnh tranh chấp thương mại giữa EU và Mỹ. Thêm vào đó, thuế có thể trở thành một yếu tố khiến các doanh nghiệp và người tiêu dùng phải gánh chịu chi phí cao hơn, làm giảm động lực sử dụng AI, điều trái ngược với việc châu Âu cần tận dụng công nghệ số để duy trì và phát triển thịnh vượng.

Mô hình thu nhập cơ bản vô điều kiện là chính sách nhà nước trả tiền đều đặn cho mọi công dân mà không kèm điều kiện, nhằm hỗ trợ trong bối cảnh việc làm bị thay thế bởi AI. Đây vốn là một ý tưởng lâu đời nhưng được khơi lại trong bối cảnh AI phát triển nhanh.

Elon Musk là một trong những người ủng hộ dạng thu nhập này, gọi đó là "thu nhập cơ bản cao vô điều kiện". Ưu điểm của chính sách là đơn giản hóa hệ thống an sinh xã hội và giúp người thất nghiệp có đời sống có phẩm giá mà không cảm thấy bị coi thường.

Tuy nhiên, chi phí thực hiện vô cùng lớn. Các nhà kinh tế của Viện Nghiên cứu Kinh tế RWI tại Đức cho rằng thu nhập cơ bản có thể tiêu tốn gần 900 tỷ euro mỗi năm. Đồng thời, nếu có sự gia tăng lớn lao động thất nghiệp do AI, nguồn thu thuế sẽ giảm đáng kể. Ngoài ra, thu nhập cơ bản có thể làm suy giảm động lực lao động của những người vẫn có thể làm việc. Các thử nghiệm thực tế cũng cho thấy người nhận thu nhập cơ bản có xu hướng làm việc ít hơn hoặc kéo dài thời gian thất nghiệp.

Ý tưởng được nhiều người từ các chính trị gia cánh tả đến các doanh nhân trong lĩnh vực AI đề xuất là tạo ra một quỹ nhà nước mua cổ phiếu các công ty AI, sau đó phân phối lợi nhuận hoặc cổ tức cho công dân giống như mô hình quỹ dầu mỏ Na Uy.

Sam Altman, CEO của OpenAI, và Thượng nghị sĩ Bernie Sanders là những người ủng hộ hình thức này, nhưng họ có quan điểm khác nhau về tỉ lệ sở hữu nhà nước trong các công ty AI. Altman đề xuất khoảng 5% cổ phần, trong khi Sanders muốn đến 50% để đảm bảo sự kiểm soát nhà nước cao hơn.

Điểm mạnh của đề xuất là tạo điều kiện cho càng nhiều người dân tham gia vào thị trường vốn càng tốt, từ đó phân phối lợi nhuận rộng rãi hơn. Tuy nhiên, chính phủ sẽ đối mặt với thách thức trong việc lựa chọn công ty để đầu tư và nguy cơ xung đột giữa vai trò của nhà đầu tư và quản lý doanh nghiệp, cũng như rủi ro mọi quyết định chính sách có thể bị chi phối bởi lợi ích chính trị hoặc cá nhân, gây mất cân bằng trong quản trị doanh nghiệp và thị trường.

Những động thái chính sách và kinh nghiệm thực tế ở nhiều quốc gia cho thấy việc phân phối tài sản trong kỷ nguyên AI là một vấn đề phức tạp với nhiều góc nhìn đa chiều. Cách tiếp cận hiệu quả đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa tận dụng tiềm năng của AI và đảm bảo công bằng xã hội trong sự chuyển đổi nền kinh tế toàn cầu.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.