Cuộc tập trận do Mỹ dẫn đầu thúc đẩy Nhật - Hàn tăng cường hợp tác quốc phòng

Cuộc tập trận Rim of the Pacific (Rimpac) năm nay diễn ra tại vùng biển ngoài khơi Hawaii, là cuộc tập trận hải quân lớn nhất thế giới, có sự tham gia của 30 quốc gia cùng hơn 30.000 quân nhân, đa dạng các loại máy bay, tàu mặt nước và tàu ngầm. Rimpac 2024 kéo dài từ ngày 24/6 đến 31/7, được dẫn dắt bởi lực lượng Mỹ nhưng Nhật Bản và Hàn Quốc đều đóng vai trò chủ chốt trong chỉ huy.

Phó Đô đốc Kim In-ho của Hàn Quốc đảm nhận vị trí chỉ huy lực lượng phần hải quân kết hợp, trong khi Phó Đô đốc Takuo Kobayashi của Nhật Bản giữ chức Phó chỉ huy của lực lượng tác chiến phối hợp. Ông Jeffrey Jablon, chỉ huy tổng thể lực lượng tác chiến phối hợp, nhận định sự hội nhập nhanh chóng của lực lượng đa quốc gia trong Rimpac năm nay là điểm đáng chú ý.

Mối quan hệ giữa Nhật Bản và Hàn Quốc đang chịu ảnh hưởng nặng nề từ lịch sử giai đoạn 1910-1945, khi Nhật Bản chiếm đóng bán đảo Triều Tiên. Dù vậy, việc hai nước có mặt trong vị trí chỉ huy cao cấp tại Rimpac 2024 được chuyên gia William Chou của Viện Hudson tại Washington đánh giá là dấu hiệu cho thấy Tokyo và Seoul có thể hướng tới xây dựng kế hoạch hoạt động chung sâu sắc hơn.

Yuko Nakano, phó giám đốc chương trình lãnh đạo chiến lược Mỹ-Nhật của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, cho rằng những tiến bộ về hợp tác trong thời kỳ của cựu Tổng thống Hàn Quốc Yoon Suk-yeol và cựu Thủ tướng Nhật Bản Fumio Kishida, đặc biệt là hội nghị thượng đỉnh ba bên tại Camp David năm 2023 dưới thời chính quyền Biden, đã tạo nền tảng cho sự tiếp tục phát triển mối quan hệ này.

Ông Dongkeun Lee, chuyên gia của Mạng lưới Lãnh đạo Châu Á-Thái Bình Dương, nhận định sự khởi động của chính quyền Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung đã góp phần giảm bớt căng thẳng và thúc đẩy tiếp cận thực dụng trong quan hệ với Nhật Bản, phù hợp với tình hình địa chính trị hiện nay.

Bối cảnh căng thẳng gia tăng tại biển Hoa Đông, eo biển Đài Loan và biển Đông - những tuyến đường hàng hải trọng yếu đối với hai nước - đã khiến hợp tác hàng hải giữa Tokyo và Seoul trở nên cấp thiết hơn. Theo ông Lee, điều này tạo ra động lực cho hai bên tăng cường phối hợp khi có cơ hội.

Giáo sư Kei Koga của Đại học Công nghệ Nanyang nhận xét cuộc tập trận cho thấy Nhật Bản và Hàn Quốc đang sẵn sàng chủ động hơn trong vai trò nhà cung cấp an ninh khu vực, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào Mỹ trong việc bảo vệ an ninh ở Đông Á và khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương rộng lớn.

Tuy nhiên, ông cảnh báo Rimpac không đồng nghĩa với việc hai nước sẽ lập liên minh quân sự hay phối hợp xây dựng các kịch bản ứng phó khu vực một cách toàn diện.

Chuyên gia Sanghun Seok từ Viện Dịch vụ Thống nhất Hoàng gia đánh giá Mỹ vẫn giữ vai trò then chốt trong việc làm cầu nối cho quan hệ Nhật - Hàn, nhất là khi tồn tại sự khác biệt quan điểm về Hiệp định Hỗ trợ Qua lại Quân sự (ACSA), một thỏa thuận về hậu cần quân sự giữa hai nước.

Trong khi Nhật Bản muốn thúc đẩy ACSA với Hàn Quốc thì Seoul lại tỏ ra thận trọng, thể hiện sự nhạy cảm chính trị khi hợp tác an ninh trực tiếp vẫn còn gây tranh cãi. Tổng thống Lee Jae Myung từng bác bỏ bước tiến này vào tháng 6, với lý do Tokyo cần phải giải quyết các vấn đề lịch sử trước.

Ông Seok nhấn mạnh sự can thiệp của Mỹ làm cho sự hợp tác an ninh song phương trở nên dễ chấp nhận hơn đối với các dư luận trong nước còn nghi ngại.

William Chou nhận định mối quan hệ quốc phòng giữa Nhật Bản và Hàn Quốc sẽ tiếp tục dựa trên mô hình "trục - nan hoa" do Mỹ dẫn dắt. Dù hai bên có ý thức cải thiện quan hệ song phương, công việc thực tế trong hợp tác quốc phòng vẫn còn nhiều việc phải làm.

Dù tồn tại nhiều khác biệt, Nhật Bản và Hàn Quốc buộc phải duy trì mức độ hợp tác quốc phòng tối thiểu do cùng đối mặt với mối đe dọa từ Bắc Triều Tiên, theo ông Kei Koga. Bình Nhưỡng vẫn duy trì thái độ thù địch, liên tiếp thử tên lửa gần vùng biển chủ quyền của hai quốc gia này trong những năm gần đây.

Tuy hai nước cùng tham gia Rimpac, ông Dongkeun Lee cho rằng khả năng mở rộng hợp tác trong việc đối phó mối đe dọa từ Triều Tiên là hạn chế, bởi diễn tập này tập trung xử lý những mối đe dọa hải quân phức tạp hơn.

William Chou phân tích những thách thức an ninh từ Triều Tiên có nét khác biệt so với các điểm nóng khu vực khác. Mặc dù cả Nhật Bản và Hàn Quốc đều quan ngại về Triều Tiên, cách tiếp cận với các tình huống như Đài Loan hay Biển Đông của hai nước được dự báo vẫn có sự khác biệt rõ rệt, kéo theo khoảng cách giữa hợp tác hoạt động quốc phòng và hợp tác ngoại giao vẫn còn đáng kể.