Chad chính thức rút khỏi Tòa án Hình sự Quốc tế

Bộ Ngoại giao Chad ngày thứ Hai ra thông cáo cho biết nước này đã chính thức thông báo cho Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc về ý định rút khỏi Công ước Rome, văn kiện quốc tế đặt nền móng cho Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC). Hành động này biến Chad trở thành quốc gia thứ tư tại khu vực Francophone châu Phi rút khỏi ICC trong vòng chưa đầy một năm, nối tiếp các nước Burkina Faso, Mali và Niger đã có động thái tương tự vào tháng 9 năm ngoái.

Bộ Ngoại giao Chad cho biết quyết định rút khỏi ICC dựa trên "một cuộc đánh giá sâu sắc về hoạt động của Tòa án Hình sự Quốc tế kể từ khi bắt đầu vận hành năm 2002 và hồ sơ hoạt động của tòa, khi hiệu quả của nó vẫn còn hạn chế và không đồng đều ở các khu vực khác nhau."

Bản tuyên bố của Bộ Ngoại giao cũng nêu rõ hồ sơ các vụ truy tố của ICC cho thấy "có sự chọn lọc rõ ràng và nghiêm trọng trong nguyên tắc, dù sự chọn lọc này có chủ ý hay không." Trong tổng số 13 vụ án được ICC khởi xướng từ khi thành lập, 9 vụ án liên quan tới các quốc gia ở châu Phi, còn lại 4 vụ xảy ra ở các khu vực khác trên thế giới và đều "chưa có tiến triển đáng kể."

Chỉ có một trong số bảy cá nhân bị ICC bắt giữ là đến từ ngoài châu Phi, điều mà Bộ Ngoại giao Chad cho là minh chứng cho việc ICC tập trung xử lý các vụ án chủ yếu ở khu vực toàn cầu phía Nam và đặc biệt là châu Phi. Chad đồng thời kêu gọi các thành viên Liên minh châu Phi tiếp bước nước này.

Bản tuyên bố kết luận: "Quyết định không thể thay đổi của Chad không phải là sự từ bỏ nhu cầu đạo đức trong việc mang lại công lý cho các nạn nhân, mà là sự tin tưởng rằng hệ thống tư pháp quốc gia và các cơ chế tư pháp châu Phi hoàn toàn có khả năng thực hiện sứ mệnh này một cách xứng đáng." Người phát ngôn Bộ Ngoại giao, Ibrahim Adam Mahamat, là người ký tên trong tuyên bố này.

Vào thứ Năm tuần trước, Bộ Ngoại giao Chad từng đề cập đến vấn đề ICC trong một tuyên bố sau cuộc gặp giữa một bộ trưởng Chad với quan chức Hoa Kỳ phụ trách khu vực châu Phi, Phó trợ lý Ngoại trưởng Frank Garcia Jr. Chính phủ N'Djamena cho biết phía Hoa Kỳ bày tỏ quan ngại về hoạt động của ICC và mong muốn Chad xem xét lại cam kết với Công ước Rome.

Chad cho biết rằng đề nghị này sẽ được các cơ quan có thẩm quyền xem xét. Trước đây, Hoa Kỳ như Nga và nhiều quốc gia lớn khác chưa từng phê chuẩn Công ước Rome và không hoàn toàn tham gia ICC. Tuy nhiên, các chính quyền trước đây ở Washington từng hỗ trợ tương đối tích cực cho các hoạt động của ICC.

Tuy nhiên, sự ủng hộ từ Hoa Kỳ đã thay đổi kể từ khi ICC phát lệnh bắt đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Israel ngay sau nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump tái đắc cử vào tháng 11 năm 2024. Chính quyền Trump nhiệm kỳ thứ hai thường chỉ trích cả ICC độc lập và Liên Hợp Quốc, tổ chức đứng ra đàm phán Công ước Rome.

Dù hiện tại Chad có chính quyền mang danh nghĩa dân sự, nhưng một gia đình có quan hệ thân cận với quân đội đã nắm quyền trong hơn 35 năm. Cựu Tổng thống Idriss Deby lên nắm quyền sau cuộc đảo chính quân sự cuối năm 1990, tại vị hơn ba thập kỷ trước khi qua đời vào tháng 4 năm 2021 trong khi chiến đấu ở mặt trận phía Bắc chống lại lực lượng nổi dậy.

Con trai ông Deby, Mahamat Idriss Deby, được bổ nhiệm làm người đứng đầu Hội đồng Quân sự chuyển tiếp sau khi ông qua đời, kèm theo việc giải tán chính phủ. Đến tháng 10 năm 2022, ông gia hạn nhiệm kỳ tạm quyền, dẫn đến các cuộc biểu tình bị trấn áp mạnh tay, với nhiều người thiệt mạng và hàng loạt đảng đối lập bị cấm hoạt động.

Năm 2024, sau cuộc trưng cầu về sửa đổi hiến pháp, Mahamat Deby ứng cử Tổng thống và thắng cử với 60,1% số phiếu, trong khi phe đối lập phản đối kết quả. Đối thủ chính của ông là Thủ tướng Succes Masra, người trở về từ Mỹ, sau đó bị bắt năm 2025 với cáo buộc kích động thù địch và liên quan đến bạo loạn được chính quyền gọi là "âm mưu đảo chính." Masra bị kết án 20 năm tù vào tháng 8 năm 2025.

Chad đang phải đối mặt với cuộc nổi dậy kéo dài khoảng một thập kỷ ở phía Bắc do hai nhóm vũ trang với căn cứ hậu phương ở miền Nam Libya lãnh đạo. Ngoài ra, nước này cũng đang tiếp nhận dòng người tị nạn từ cuộc nội chiến Sudan và các căng thẳng trong nước khác.

Ba quốc gia Tây Phi trước đây cũng rút khỏi ICC vào tháng 9 năm ngoái là Burkina Faso, Mali và Niger đều do các chính quyền quân sự kiểm soát sau các cuộc đảo chính xảy ra từ 2020 đến 2023.