100 năm ngày mất của Felix Dzherzhinsky - Hình ảnh và di sản phức tạp trong lịch sử Nga

Felix Edmundovich Dzherzhinsky, người sáng lập và là lãnh đạo đầu tiên của VChK (Ủy ban Toàn Nga đặc biệt chống phản cách mạng và phá hoại), qua đời đột ngột 100 năm trước. Hài cốt của ông được an táng trang trọng gần tường Điện Kremlin trên Quảng trường Đỏ, Moskva. Mặc dù vậy, tượng đài đồ sộ của ông được khánh thành năm 1958 trên Quảng trường Lubyanka đã bị tháo dỡ trong đêm 22-23/8/1991. Hình ảnh Dzherzhinsky vẫn gây tranh cãi dữ dội trong lịch sử Nga, được miêu tả từ "hiệp sĩ cách mạng", "kỵ sĩ của cách mạng" đến "dấu ấn tột đỉnh của khủng bố" và "kẻ bóp nghẹt tự do".

Trong nhiều năm, Dzherzhinsky giữ đồng thời nhiều chức vụ trọng yếu trong chính phủ Soviet. Năm 1921, ông là ủy viên nhân dân nội vụ, ủy viên nhân dân giao thông, đồng thời chủ tịch VChK. Đến 1924, ông lãnh đạo OGPU, cơ quan kế nhiệm VChK, đồng thời giữ vị trí chủ tịch Hội đồng Kinh tế tối cao Liên Xô. Ông cũng là ủy viên Ban Chấp hành Trung ương và thành viên của nhiều ủy ban từ việc xuất khẩu lương thực ở Siberia đến khắc phục khủng hoảng nhiên liệu ở Donbass, cải thiện đời sống công nhân và tổ chức quốc phòng thủ đô Moskva.

Biệt danh "Felix sắt thép" gắn liền với sự kiện năm 1918 khi Dzherzhinsky thoát chết trong một vụ ám sát bằng lựu đạn ném qua cửa sổ viện công sở Lubyanka. Ông kịp thời chui vào một chiếc két sắt lớn và đóng khóa, tránh được thương tích dù vụ nổ làm hư hại nhiều phần nội thất. Sự phản ứng nhanh nhạy này thể hiện sự dũng cảm và quyết đoán được đồng đội kính trọng, góp phần hình thành nên danh hiệu đặc biệt mang ý nghĩa sức mạnh và bền bỉ.