Giá trị cội nguồn và thách thức hiện tại của Venezuela trong bối cảnh thế giới đa chiều

Kết thúc giải vô địch bóng đá thế giới vừa qua, nhiều người biết đến và quan tâm đến các quốc gia châu Phi như Ghana, Cabo Verde và Côte d'Ivoire. Đó thực sự là một bài học địa lý cho những người có thể chưa từng học sâu về các quốc gia này. Tuy nhiên, sự thiếu hiểu biết về những nước này bắt nguồn từ lịch sử và cơ cấu chính trị được áp đặt bởi các cường quốc châu Âu trong thời thuộc địa.

Ở châu Phi, nhiều quốc gia được thành lập theo các cấu trúc dân sự có tính hình thức, phục vụ cho mục đích khai thác tài nguyên và duy trì sự kiểm soát của các cường quốc phương Tây, đặc biệt là Pháp. Ví dụ điển hình là đồng franc CFA, một loại tiền tệ ra đời từ năm 1945, vẫn được in tại Pháp và có giá trị cố định so với đồng euro, được bảo đảm bởi kho bạc Pháp. Một số quốc gia như Cameroon phải chuyển một nửa nguồn ngoại tệ cho Pháp và còn duy trì các quan chức người Pháp trong ngân hàng trung ương của mình.

Hệ quả của những cơ cấu nhà nước giả tạo này thể hiện rõ qua các cuộc khủng hoảng xã hội và chính trị tại nhiều quốc gia như Mali, Niger hay Burkina Faso. Những quốc gia này giống như các "toy countries" – những quốc gia đồ chơi – bị đẩy ra bên lề của sự phát triển và đầy những người nghèo.

Không chỉ ở châu Phi, vùng lãnh thổ Puerto Rico cũng cho thấy ảnh hưởng từ các chính sách và quy định liên quan đến sự quản lý từ Mỹ. Dù tiểu bang Mississippi là nơi có thu nhập bình quân đầu người thấp nhất tại Hoa Kỳ, với khoảng 56.000 USD, nhưng con số này vẫn cao hơn so với Puerto Rico, nơi chỉ khoảng 40.650 USD. Hai đạo luật do hai người tên Jones soạn thảo vào đầu thế kỷ 20 đã góp phần tạo nên tình trạng này: Đạo luật quốc tịch năm 1917 cấp hộ chiếu nhưng không mang lại quyền lợi nhiều hơn, và Đạo luật cabotage 1920 hạn chế và làm tăng chi phí vận chuyển đối với Puerto Rico. Điều này dẫn đến hệ quả là Puerto Rico bị loại khỏi các khoản trợ cấp liên bang tự động, cũng như gánh chịu chi phí sinh hoạt cao hơn. Những yếu tố này cùng với khủng hoảng nợ kéo dài và sự di cư của các tài năng trẻ đã khiến tỷ lệ nghèo ở Puerto Rico cao gấp đôi Mississippi, vượt qua mức 37% dân số.

Các vùng lãnh thổ ở Thái Bình Dương dưới sự điều chỉnh của COFA (Compact of Free Association – Hiệp Ước Tự Do Liên Hiệp) cũng có những tình trạng pháp lý rất khó khăn và bị phụ thuộc sâu sắc, gây ra các điều kiện sống và phát triển thiếu thốn.

Đối với Venezuela, tác giả nhấn mạnh rằng việc tái thiết không thể tiến hành bằng việc tạo ra một quốc gia giả tưởng trên nền tảng ảnh hưởng nước ngoài, mà phải dựa trên việc thu thập, trân trọng và xây dựng lại từ những giá trị, nền tảng lịch sử đã từng có. Trước sự suy thoái rộng lớn hiện nay, nguy cơ lớn nhất không phải từ sự can thiệp trực tiếp về vật chất như quân sự hay kinh tế, mà là sự chiếm đoạt tinh thần, khi những luồng tư tưởng tiêu cực gieo vào lòng người dân Venezuela niềm tin rằng họ không đủ năng lực làm chủ đất nước mình.

Theo tác giả, nguy cơ này làm suy yếu ý chí dân tộc và đẩy xã hội Venezuela vào cám dỗ đánh đổi chủ quyền để lấy một trật tự giả tạo được bảo hộ bởi các thế lực bên ngoài, đặc biệt là Mỹ. Trước đó, một số quan điểm và chính sách của Hoa Kỳ xem Venezuela chỉ đơn thuần như một "mỏ dầu ngoài khơi" và coi dân tộc nơi đây như những người không có khả năng tự chủ.

Tác giả trích dẫn Augusto Mijares, người từng gọi tinh thần tích cực của Venezuela là "lo afirmativo venezolano" – phần tích cực, nền tảng đạo đức của dân tộc. Theo đó, lịch sử Venezuela không chỉ là những cuộc độc tài hay vấn nạn mà còn là những giá trị bền bỉ, những nét văn hóa và tinh thần được duy trì qua các thời kỳ. Chính những giá trị đó đã giúp Venezuela từng đạt được nhiều thành tựu: từ quân đội đánh bại chủ nghĩa Castro cộng sản trên chiến trường, nền y tế công cộng chiến thắng bệnh sốt rét trước Hoa Kỳ tại Florida, hệ thống giáo dục công lập từng đào tạo hàng lớp bác sĩ xuất thân từ người dân nghèo tạo nên tầng lớp trung lưu tri thức, cho đến ngành dầu khí quốc gia giữ vị thế quan trọng trên thế giới và sở hữu công nghệ riêng.

Tuy nhiên, những thành tựu đó không phải là ngẫu nhiên mà là kết quả của những nhà lãnh đạo có tầm nhìn chiến lược vì đất nước, không chỉ là các kỹ trị quản lý thiếu linh hồn như hiện nay. Tác giả cảnh báo về nguy cơ trở thành thuộc địa mãi mãi, trở thành các vùng đất dễ bị chi phối, tương tự Guam hay Vịnh Guantánamo.

Đây là lúc cần những nhà lãnh đạo có sức mạnh lịch sử và sự bạo dạn chứ không phải chỉ là những người đếm tiền của cuộc cướp bóc quốc tế lần mới. Cộng hòa Venezuela vẫn còn sống trong tinh thần của những người không chấp nhận để đất nước trở thành bãi xăng mang cờ quốc gia nước ngoài.

Việc xây dựng lại quốc gia không thể trông chờ vào cứu trợ nhân đạo hay các kế hoạch do công ty nước ngoài thiết kế mà phải là công việc nội bộ, khẩn trương và vất vả. Tác giả kêu gọi nỗ lực lấy lại niềm tự hào dân tộc, đứng lên xây dựng một nước cộng hòa công bằng, dân sự và dựa trên thành tích, hiểu rằng chủ quyền quốc gia không thể mặc cả mà phải được thực thi bằng phẩm giá và ý chí làm chủ vận mệnh của chính mình.

Tất cả phải do chính người dân Venezuela thực hiện, với sự kiên trì, ý chí và tri thức, đoàn kết các mảnh ghép còn lại từ quá khứ để tái tạo lại một quốc gia đàng hoàng và có phẩm giá.

Gustavo Villasmil-Prieto là bác sĩ, nhà chính trị học và giảng viên đại học.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.