Tunisia dưới thời Kaïs Saïed: Từ chuyển đổi dân chủ sang chuyển đổi chuyên quyền chưa hoàn thiện

Kể từ ngày 25/7 đánh dấu tròn năm năm Kaïs Saïed củng cố quyền lực cá nhân, Tunisia chứng kiến một bước ngoặt chính trị quan trọng. Chưa từng có tổng thống nào sau cuộc cách mạng năm 2011 tập trung quyền lực lên mức như vậy, nhưng đồng thời quốc gia cũng trải qua sự suy yếu nghiêm trọng của Nhà nước. Dưới một hình thức quyền lực tuyệt đối, thực tế cho thấy Tunisia đã rời khỏi giai đoạn chuyển đổi dân chủ bị đình trệ để bước vào quá trình chuyển đổi theo hướng chuyên quyền nhưng chưa được hoàn chỉnh.

Trong suốt năm năm qua, Kaïs Saïed đã thực hiện một chiến lược có hệ thống nhằm tháo dỡ các thể chế được xây dựng sau cuộc cách mạng. Quốc hội gần như mất hết tác dụng, các đảng chính trị bị đẩy ra bên lề, các địa phương mất dần quyền lực thực thi, hệ thống tư pháp bị kiểm soát chặt chẽ, báo chí độc lập và truyền thông nhà nước bị bịt miệng, các tổ chức xã hội dân sự suy yếu còn các liên đoàn lao động chịu áp lực thường xuyên. Tâm điểm quyền lực giờ đây tập trung vào phủ tổng thống ở Carthage, không còn sự kiểm soát hay cân bằng quyền lực từ các cơ quan độc lập.

Mặc dù đã loại bỏ nhiều cơ cấu cũ, chính quyền Kaïs Saïed chưa xây dựng được một cơ chế nào thay thế hiệu quả. Sự thất bại này đánh dấu điểm yếu then chốt của chế độ hiện tại. Nhiều phân tích xác định mô hình chính trị hiện tại là một hình thức tập trung quyền lực theo kiểu chuyên quyền, tuy nhiên quan điểm này chỉ phản ánh phần đỉnh của kim tự tháp quyền lực mà không nhìn sâu vào bộ máy nhà nước.

Khác với thời kỳ Zine El-Abidine Ben Ali (1987-2011), một chế độ kết hợp giữa kìm kẹp cảnh sát, quản lý hành chính và các cơ chế trung gian xã hội để điều hòa xung đột, chính quyền Saïed hôm nay không dựa vào đảng phái, liên minh hay tổ chức xã hội nào đủ mạnh để kiểm soát và điều phối các mâu thuẫn trong xã hội. Dưới thời Ben Ali, các tổ chức trung gian dù bị kiểm soát nhưng vẫn giữ chức năng điều tiết quan trọng; hiện tại, chúng bị suy yếu, mất uy tín hoặc bị vô hiệu hóa mà không có hệ thống nào thay thế.

Ý tưởng cốt lõi trong chính sách của Kaïs Saïed là thiết lập mối quan hệ trực tiếp giữa nhân dân và tổng thống, loại bỏ các tầng trung gian trong chính trị. Mô hình này có sự nhất quán về mặt tư tưởng nhưng gặp khó khăn lớn khi các cơ quan trung gian không còn hoạt động, khiến các áp lực và đòi hỏi xã hội trực tiếp dồn lên Nhà nước. Điều này đồng nghĩa với việc chính quyền đối diện với nhiều yêu cầu mà không có cơ chế giải quyết, làm tăng tính yếu ớt bên trong song song với xu hướng tăng độc đoán bên ngoài.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.