OEA khẳng định vai trò trong bảo vệ nền dân chủ tại châu Mỹ giữa bối cảnh thách thức mới

Trong thời đại mà chủ nghĩa đơn phương, chủ nghĩa dân tộc và các chính sách quyền lực ngày càng chiếm ưu thế, nhiều ý kiến cho rằng đa phương và các tổ chức quốc tế đang mất dần ảnh hưởng. Riêng Tổ chức các quốc gia châu Mỹ (OEA) thường bị xem như một tổ chức lỗi thời, chỉ còn là nơi diễn thuyết mà không thể giải quyết hiệu quả các thách thức trong khu vực. Tuy nhiên, những đánh giá này thường bỏ qua bản chất của tổ chức này vốn gồm 34 quốc gia thành viên có trách nhiệm cung cấp tài chính và lãnh đạo, không phải là một tổ chức siêu quốc gia độc lập.

Chính các nước thành viên mới quyết định sự năng động hay trì trệ, cũng như mức độ phù hợp và tác động của OEA trong các vấn đề khu vực.

Trong cuộc họp Đại hội đồng lần thứ 56 tại Panama, các quốc gia thành viên đã bày tỏ sự quan ngại sâu sắc trước cuộc khủng hoảng tại Bolivia, nơi mà các cuộc biểu tình vượt ra khỏi phạm vi phản đối xã hội thông thường. Phong tỏa đường sá một cách bạo lực đã khiến đất nước bị tê liệt, hàng hóa thiết yếu như thực phẩm, nhiên liệu và dịch vụ y tế bị gián đoạn, gây ra thiệt hại kinh tế đáng kể cùng hàng loạt thương vong.

Một số nhóm biểu tình dường như nhằm mục đích lật đổ chính phủ hợp pháp được bầu chỉ vài tháng trước. OEA và các quốc gia thành viên khẳng định rằng không dân chủ nào có thể tồn tại nếu một nhóm thiểu số phủ nhận sự lựa chọn của đại đa số nhân dân qua lá phiếu, sử dụng bạo lực hay ép buộc trên đường phố để áp đặt ý chí.

Khác với các mối đe dọa truyền thống như đảo chính bằng quân sự, Bolivia và một số quốc gia trong khu vực đang đối mặt với những nguy cơ mới: phong trào xã hội bị thao túng bởi các cấu trúc chính trị và tập đoàn, công đoàn bị sử dụng làm công cụ uy hiếp, các nguồn tài trợ bất hợp pháp và những nhóm cực đoan phong tỏa cơ sở hạ tầng quan trọng, làm ngưng trệ nền kinh tế.

Trong bối cảnh này, Đại hội đồng OEA ở Panama đã nhất trí thông qua Tuyên bố Panama về "Đa phương vững mạnh nhằm bảo vệ nền dân chủ, an ninh và ổn định bán cầu Mỹ" cùng nghị quyết về "Tình hình tại Nhà nước Plurinational Bolivia". Các tài liệu này lên án các hành động phong tỏa, bạo lực và các nỗ lực lật đổ chính quyền hợp pháp của Rodrigo Paz, đồng thời nhấn mạnh các nguy cơ đối với trật tự dân chủ và an ninh trong toàn khu vực.

Phái đoàn do OEA triển khai nhằm hỗ trợ chính phủ Bolivia đã được thông qua theo đề nghị của chính quyền Bolivia gửi lên Tổng thư ký. Sự hiện diện của phái đoàn này không chỉ nhằm ngăn chặn các nỗ lực đảo chính, mà còn giúp ghi nhận mức độ khủng hoảng nhân đạo, đánh giá các thiệt hại kinh tế và xác nhận các vi phạm quyền con người liên quan đến tình hình.

Đây là minh chứng cụ thể cho khả năng của hợp tác đa phương - được đại diện bởi OEA - trong việc bảo vệ nền dân chủ, đồng thời khẳng định cam kết chung của các quốc gia trong khu vực chống lại những thách thức đe dọa sự ổn định và hòa bình.

Tuyên bố và hành động tập thể của các chính phủ dân chủ trong khu vực cho thấy sự duy trì cam kết mạnh mẽ đối với đa phương, hợp tác và phản ứng chung thay vì đơn phương trước các nguy cơ đe dọa dân chủ. OEA cùng với Hiến chương Dân chủ năm 2001 vẫn đóng vai trò then chốt, nhấn mạnh rằng dân chủ là điều kiện cần thiết cho phát triển, hòa bình và an ninh trong bán cầu.

Dù gặp phải không ít sóng gió, tổ chức này vẫn là một diễn đàn chính trị và ngoại giao quan trọng trong việc bảo vệ nền dân chủ - hệ thống ưu tiên của khu vực. OEA đã góp phần ngăn chặn sự sụp đổ của nền dân chủ trong nhiều trường hợp kể từ năm 1991, mới đây nhất là tại Guatemala khi nền dân chủ bị đe dọa.

Hiến chương Dân chủ của OEA đã thiết lập một nguyên tắc đột phá: "Dân chủ đại diện là quyền của các dân tộc và các chính phủ có trách nhiệm thúc đẩy, bảo vệ quyền ấy". Các cơ chế được xây dựng dựa trên nguyên tắc này cung cấp quy trình cho sự bảo vệ tập thể và can thiệp kịp thời nhằm phục hồi nền dân chủ khi bị đe dọa.

Điều này đòi hỏi tinh thần hành động tập thể và năng động, sẵn sàng hỗ trợ các chính phủ được bầu hợp pháp khi họ gặp những nguy cơ mới về mất ổn định, như hiện nay tại Bolivia. Bảo vệ dân chủ không chỉ là đảm bảo các cuộc bầu cử trong sạch, mà còn là hỗ trợ chính quyền trong thực thi nhiệm vụ trong bối cảnh thách thức.

Tổng thư ký OEA cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát tình hình, thúc đẩy tuân thủ Hiến chương Dân chủ và lên tiếng trước những vi phạm. Mặc dù có những thăng trầm, đa phương của OEA vẫn là yếu tố không thể thiếu trong việc bảo vệ nền dân chủ tại các quốc gia thành viên.

Jaime Aparicio O. là cựu đại sứ Bolivia tại OEA; Rubén M. Perina là quan chức của OEA.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.