Ba Lan chậm phê chuẩn thỏa thuận hợp tác an ninh với Ukraine sau các vụ phá hoại đường sắt

Vụ phá hoại đường sắt tại khu vực Warszawa–Dorohusk vào tháng 11 năm ngoái, do hai công dân Ukraine là Jewhienij Iwanow và Ołeksandr Kononow thực hiện, chính là nguyên nhân khiến Ba Lan và Ukraine phải xem xét lại thỏa thuận hợp tác an ninh. Hai đối tượng này, có quan hệ lâu dài với các cơ quan tình báo Nga và một người bị xét xử vắng mặt ở Lviv vì hành vi phá hoại tại nhà máy sản xuất vũ khí, đã đặt chất nổ trên đường ray tại Mice và làm hỏng đường ray tại ga Gołąb nhằm gây trật bánh tàu hỏa. Sau vụ việc, họ bỏ trốn sang Belarus và hiện đang bị truy nã quốc tế.

Thỏa thuận hợp tác an ninh trước đây mang tính pháp lý từ năm 1999 không đủ khả năng đáp ứng các thách thức mới về an ninh hiện đại, điển hình là thông tin từ phía Ukraine về các nhân vật có thể thực hiện các hành động khủng bố được cho là do Nga chỉ huy không được chuyển kịp thời cho Ba Lan.

Thỏa thuận vừa được quốc hội Ba Lan thông qua nhằm tăng cường hợp tác giữa hai quốc gia trong việc ngăn chặn và truy bắt tội phạm, đồng thời đề cập đến việc trao đổi thông tin rộng rãi về các đối tượng truy nã, người mất tích, nhận dạng dấu vết tội phạm và các tài sản có nguồn gốc phi pháp. Chính phủ Ba Lan cho biết môi trường người nhập cư Ukraine tại Ba Lan bị ảnh hưởng sâu sắc bởi các cơ quan tình báo Nga, do đó hợp tác chặt chẽ hơn về tình báo và phản gián là cần thiết.

Một điểm gây tranh cãi lớn trong thỏa thuận là quyền thực hiện "giao dịch giám sát bí mật" (przesyłka niejawnie nadzorowana) trên lãnh thổ của nhau, cho phép các lực lượng tình báo Ukraine có thể tiến hành các hoạt động bí mật trên đất Ba Lan khi được chính quyền Ba Lan cho phép. Điều này mở ra khả năng lực lượng an ninh Ukraine sẽ triển khai chiến dịch đặc biệt trên lãnh thổ Ba Lan theo sự phối hợp song phương, điều khiến một số nghị sĩ Ba Lan lo ngại về an ninh chủ quyền và khả năng lọt kẻ xấu hoặc điệp viên Nga qua các hoạt động này.

Các nghị sĩ và chuyên gia bảo an quốc gia của Ba Lan, đặc biệt từ các đảng đối lập như PiS và Konfederacja, đã bày tỏ những nghi vấn không nhỏ về thỏa thuận mới. Họ cho rằng nội dung về trao đổi thông tin còn thiếu rõ ràng về phạm vi truy cập cơ sở dữ liệu và cho rằng Ba Lan không nên cho Ukraine quyền hành động độc lập trên lãnh thổ mình, đặc biệt khi Ukraine còn chưa là thành viên EU và chịu ảnh hưởng của tham nhũng cũng như xâm nhập tình báo Nga.

Cựu Phó điều phối viên các cơ quan đặc biệt Ba Lan Stanisław Żaryn đồng tình rằng phần trao đổi thông tin có thể giúp nhanh chóng xử lý các đối tượng bị truy nã hoặc có tiền án tại Ukraine. Tuy nhiên, phần liên quan đến hoạt động bí mật trên lãnh thổ còn gây nhiều lo ngại, bởi chiến tranh ở Ukraine khiến nhà chức trách nước này phải có những phương thức đặc thù mà Ba Lan trong thời bình chưa sẵn sàng chia sẻ hoàn toàn.

Đánh giá từ chuyên gia về tội phạm ngoại quốc, TS. Tomasz Safjański, cho rằng thỏa thuận dù hỗ trợ xử lý tội phạm thường ngày ở Ba Lan trong bối cảnh nhập cư đông đảo từ Ukraine, nhưng lại thiếu tính đột phá để đối phó với các hoạt động phá hoại có tổ chức từ phía Nga. Ông ví thỏa thuận như một "súng bắn cườm" trong khi kẻ thù đã sử dụng các chiến thuật tinh vi hơn.

Để thỏa thuận thực sự có hiệu quả, ông Safjański đề xuất nhanh chóng thiết lập các cơ sở dữ liệu chung và đội phân tích chuyên dụng để theo dõi các đối tượng nghi vấn, các phương thức chiến tranh mạng và các mô hình tài chính liên quan đến hoạt động phá hoại nhằm đảm bảo sự phối hợp rõ ràng và kịp thời giữa hai bên.

Đồng thời, ông nhấn mạnh cần mở rộng phạm vi giám sát bí mật sang các hoạt động số, nhằm kiểm soát mua bán bất hợp pháp và các kênh liên lạc tuyển mộ trực tuyến để không còn là các kẽ hở cho kẻ thù hoạt động.

Thỏa thuận giữa chính phủ Ba Lan và chính phủ Ukraine đã được ký kết tại Lviv từ tháng 12 năm 2023, được quốc hội Ba Lan thông qua vào tháng 4 năm nay. Luật phê chuẩn được gửi lên Tổng thống Ba Lan vào đầu tháng 5 và đã được ký ngày 18/5, tuy nhiên tính pháp lý đầy đủ của thỏa thuận vẫn chưa được áp dụng do chờ hoàn tất thủ tục phê chuẩn cuối cùng.

Kênh đối ngoại cho biết thỏa thuận mới chỉ bắt đầu có hiệu lực từ ngày 9/6 theo quy định, nhưng phải chờ đến khi cả hai quốc gia hoàn tất thủ tục phê chuẩn thì mới chính thức có hiệu lực pháp lý. Điều có thể làm dấy lên nghi ngại là các yếu tố như việc đặt tên cho một tiểu đoàn quân đội Ukraine theo tên "anh hùng UPA" hay việc tước huân chương Đại bàng trắng của Tổng thống Volodymyr Zelensky có thể làm trễ tiến trình này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.