Xuyên suốt 7 chương trình, chính sách tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước tại Uzbekistan chưa đạt mục tiêu

Báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (XVJ) công bố cho thấy dù Uzbekistan đã triển khai nhiều chính sách cổ phần hóa từ năm 2020, vai trò của doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa có sự giảm sút rõ rệt. Theo đó, từ năm 2019, cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà nước đã chuyển từ mô hình phi tập trung sang hệ thống tập trung hơn. Cơ quan quản lý chủ yếu là Cơ quan Quản lý Tài sản Nhà nước (Davaktiv), chịu trách nhiệm về quản lý tài sản, cổ phần hóa, cải tổ doanh nghiệp, quản trị công ty và giám sát tài chính.

Kể từ năm 2020, Bộ Kinh tế và Tài chính được giao nhiệm vụ quản lý các doanh nghiệp nhà nước trọng điểm với chức năng cổ đông. Cùng năm đó, việc chuyển đổi báo cáo tài chính sang chuẩn mực quốc tế và áp dụng các chỉ số hiệu quả hoạt động (KPI) trở thành yêu cầu bắt buộc đối với các doanh nghiệp nhà nước.

Xuyên suốt các năm 2021-2024, 7 chương trình cổ phần hóa đã được thực hiện, từ đó giảm số doanh nghiệp nhà nước từ khoảng 3.000 vào khi ban hành chiến lược xuống còn dưới 2.000 (báo cáo tính đến tháng 2/2026 cho thấy còn 1.917 doanh nghiệp).

Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp lớn được cổ phần hóa vẫn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và tiến trình đổi mới chung. Quỹ Tiền tệ Quốc tế nhận định các nhóm doanh nghiệp lớn như “O‘zavtosanoat”, “O‘zbekneftgaz” hay các tập đoàn trong ngành đường sắt, năng lượng vẫn nằm trong quyền kiểm soát trực tiếp của Nhà nước, không được đưa vào danh sách doanh nghiệp cổ phần hóa do quy định quản lý tài sản công.

Bên cạnh đó, yếu tố chiến lược quan trọng của các doanh nghiệp này, các vấn đề liên quan đến chuyển đổi giá điện, khí đốt, cũng như ảnh hưởng từ địa chính trị và các rào cản trong giao thương quốc tế được cho là nguyên nhân hạn chế cổ phần hóa sâu rộng hơn.

Mặc dù vậy, IMF đánh giá tiến trình cổ phần hóa có những thành công vừa phải. Tổng doanh thu từ cổ phần hóa giai đoạn 2021-2024 đạt gần 2,5 tỷ USD chủ yếu đến từ chuyển nhượng cổ phần các doanh nghiệp nhỏ hơn và bán tài sản bất động sản không dùng vào sản xuất nông nghiệp cho nhà đầu tư nội địa.

Những thương vụ lớn có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài như Coca-Cola Bottlers Uzbekistan, nhà máy lọc dầu Farg‘ona và Ngân hàng Ipoteka được điểm tên như những dấu ấn nổi bật. Các ngành như năng lượng, ngân hàng, hóa chất, sản xuất vật liệu xây dựng và khách sạn chứng kiến hoạt động cổ phần hóa tích cực hơn.

Dù vậy, chính sách đa dạng hóa cơ sở nhà đầu tư vẫn còn hạn chế, đặc biệt là thiếu sự tham gia của các nhà đầu tư nước ngoài có thể mang lại công nghệ và kỹ năng mới. Việc thành lập Quỹ Đầu tư Quốc gia Uzbekistan (UzNIF) năm 2024 và giao quản lý cho Franklin Templeton là một bước tiến nhằm cải thiện quản trị doanh nghiệp và nâng cao độ minh bạch.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế khuyến nghị Uzbekistan cần xây dựng một chính sách rõ ràng, minh bạch để xác định doanh nghiệp nào nên giữ lại dưới quyền sở hữu nhà nước, cái nào nên được cổ phần hóa hoặc giải thể. Trong đó, khoảng 80% doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong các lĩnh vực có tính cạnh tranh cao và cần được tư nhân hóa theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Đối với các doanh nghiệp nhà nước tiếp tục tồn tại, IMF đề xuất cần tăng cường quản trị công ty, khắc phục những hạn chế về ngân sách, đảm bảo tính độc lập của ban giám sát, tránh chồng chéo chức năng giữa các cơ quan quản lý, đồng thời đòi hỏi hiệu quả kinh doanh và bù đắp chi phí xã hội đầy đủ thông qua ngân sách.

Báo cáo cũng lưu ý tỷ lệ sở hữu nhà nước trong hệ thống ngân hàng còn quá lớn (chiếm tới 63% tài sản ngân hàng) so với mức bình quân 23% ở các quốc gia có thu nhập trung bình, cảnh báo rủi ro tiềm ẩn cho hệ thống tài chính và ngân sách quốc gia.

Năm 2024, dù có 2.148 doanh nghiệp nhà nước, chỉ 46% trong số đó có lợi nhuận. Các ngành như điện năng, dịch vụ nhà ở và nước chiếm phần thua lỗ lớn nhất, trong khi ngành khai khoáng đóng góp đa phần cổ tức cho ngân sách.

Thông tin chi tiết giúp hình dung bức tranh cải cách doanh nghiệp nhà nước tại Uzbekistan luôn đầy thách thức, cần nhiều nỗ lực phối hợp để vừa đảm bảo vai trò Nhà nước vừa nâng cao hiệu quả kinh tế.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.